Tại sao AI do nhà nước sở hữu không phải là lời giải cho bất bình đẳng?

Tháng trước, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã gợi ý chính phủ nên mua cổ phần tại các công ty AI, nhằm phản hồi trước những lo ngại rằng sự bùng nổ của ngành này đang bỏ lại phía sau phần lớn người dân Mỹ. Đối thủ chính trị của ông, Thượng nghị sĩ Bernie Sanders, trước đó đã đề xuất thành lập một quỹ đầu tư quốc gia với tỷ lệ sở hữu lên tới 50% tại các công ty AI, và OpenAI được cho là đang đàm phán để trao cho chính phủ Mỹ 5% cổ phần khi chuẩn bị cho đợt IPO. Nhưng liệu việc chính phủ nắm giữ cổ phần tại các công ty AI có cần thiết không? Và liệu điều đó có khôn ngoan?

Việc chính phủ sở hữu cổ phần trong một công ty không phải là khái niệm mới. Tại nhiều quốc gia, chính phủ nắm giữ cổ phần ở các công ty được coi là quan trọng đối với nền kinh tế hoặc an ninh quốc gia. Những công ty này có thể bao gồm các doanh nghiệp dầu khí, sản xuất sắt thép, ngân hàng, viễn thông, chế tạo máy bay, đóng tàu và các lĩnh vực khác.

Mỹ đã có tiền lệ với Quỹ Alaska Permanent, quỹ chi trả cổ tức cho người dân từ nguồn tài nguyên dầu mỏ của bang. Trong năm qua, chính quyền Trump đã thực hiện các thỏa thuận mua cổ phần tại hơn hai chục công ty thuộc nhiều ngành công nghiệp, bao gồm chất bán dẫn, năng lượng hạt nhân, khoáng sản, máy tính lượng tử và thép. Cả OpenAI và Anthropic đều đã đề xuất thành lập một quỹ công hoặc quỹ đầu tư quốc gia để phân phối sự thịnh vượng do AI tạo ra cho công chúng.

Tuy nhiên, các nhà phát triển ChatGPT và Claude rất khác so với các nhà sản xuất thép; việc sở hữu một lượng cổ phần thiểu số trong công ty không đồng nghĩa với quyền sở hữu công cộng, và cũng không có nghĩa là công chúng Mỹ sẽ được hưởng lợi từ lợi nhuận của công ty. AI được kỳ vọng sẽ chuyển đổi mọi ngành công nghiệp và tác động đến mọi khía cạnh trong cuộc sống của chúng ta. Mỹ hiện chưa có luật liên bang về AI, điều mà chính quyền hiện tại tin rằng sẽ kìm hãm sự đổi mới và làm giảm lợi thế cạnh tranh của Mỹ trước Trung Quốc. Nếu chính phủ nắm giữ cổ phần tại các công ty AI, động lực để can thiệp vào các vấn đề an toàn, chống độc quyền và quản lý nội dung, hoặc thực hiện bất kỳ hành động pháp lý nào có thể ảnh hưởng đến giá trị thị trường của các công ty này, có thể sẽ càng ít đi.

Nếu chính phủ nắm giữ cổ phần tại các công ty AI, động lực để can thiệp vào các vấn đề an toàn, chống độc quyền và quản lý nội dung có thể sẽ càng ít đi.

Cũng có thể tồn tại những xung đột lợi ích khác. Người dùng có nên lo lắng về quyền riêng tư và sự giám sát của chính phủ không? Các trung tâm dữ liệu có được cấp phép mà không cần tham vấn công chúng hoặc sự phê duyệt của nhà nước không? Còn về hàng loạt vụ kiện đang gia tăng chống lại các công ty AI thì sao — liệu người dùng và các bang vẫn có thể kiện các công ty AI nếu chính phủ nắm giữ cổ phần trong đó? Khi Apple và OpenAI ra tòa, chính phủ sẽ đứng về phía nào? Và nếu doanh thu của họ sụt giảm — liệu quyền sở hữu của chính phủ có khiến các công ty này trở nên “quá lớn để sụp đổ” (too big to fail)? Đây là một con dốc rất trơn trượt.

Khi chính phủ trở thành cổ đông của một thực thể thuộc khu vực tư nhân, “chính trị sẽ lấn át lợi nhuận, sự thiên vị và chủ nghĩa thân hữu sẽ bén rễ, sự đổi mới bị tổn hại, khả năng cạnh tranh bị xói mòn và các quy định bị tha hóa,” cựu ứng cử viên tổng thống Michael Bloomberg đã viết như vậy trong tuần này, gọi đây là “một ý tưởng nguy hiểm.”

Đây là một vấn đề gây chia rẽ. Mona Sloane và Emanuel Moss, các giáo sư về khoa học dữ liệu tại Đại học Virginia, đã lập luận trong một bài báo gần đây rằng vì các hệ thống AI “là những cơ sở hạ tầng giao thoa với lợi ích công cộng theo những cách vô cùng quan trọng,” chúng nên được tái định nghĩa như một tiện ích công cộng. Họ cho rằng điều này sẽ đảm bảo trách nhiệm giải trình trước công chúng và thiết lập một cơ sở hạ tầng AI được quản lý theo tinh thần dân chủ.

Thật thú vị, khi khám phá việc sở hữu các công ty AI, Mỹ đang cân nhắc một con đường mà Trung Quốc đã đi. Bắc Kinh nắm giữ cổ phần tại các công ty công nghệ lớn, được gọi là “cổ phần vàng” (golden shares), mang lại cho họ quyền biểu quyết đặc biệt và quyền phủ quyết đối với các quyết định của doanh nghiệp. Quỹ công nghiệp AI do nhà nước hậu thuẫn của Trung Quốc đang có kế hoạch đầu tư vào một trong những công ty tiên phong nổi tiếng nhất của nước này là DeepSeek.

Tuy nhiên, việc chính phủ Trung Quốc sở hữu cổ phần trong các công ty AI chủ yếu nhằm mục đích tự cung tự cấp. Quỹ AI quốc gia nhắm vào các công ty trên toàn bộ hệ sinh thái, từ thiết kế chip đến các ứng dụng AI, và các khoản đầu tư của quỹ này nhằm mục đích đảm bảo các công ty tuân thủ các lợi ích chiến lược của quốc gia. Trung Quốc cũng đưa ra các ưu đãi và trợ cấp trong khi quản lý chặt chẽ — và nhanh chóng — các vấn đề như an toàn, nội dung và kiểm soát xuất khẩu để đảm bảo AI “an toàn và có thể kiểm soát được,” như Chủ tịch Tập Cận Bình đã phát biểu tuần trước.

Người Mỹ không hào hứng với AI như những người khác trên thế giới. Sự bất an này có khả năng sẽ gia tăng khi các đợt IPO sắp tới khiến một nhóm nhỏ trong ngành AI trở nên cực kỳ giàu có. Trump có lý khi lo ngại rằng những lợi ích này không được chia sẻ một cách công bằng với công chúng rộng rãi hơn. Nhưng việc chính phủ nắm giữ cổ phần tại các công ty AI không phải là câu trả lời. Thay vào đó, một quỹ chính phủ giống như của Trung Quốc chuyên đầu tư vào các công ty khởi nghiệp, hoặc một viện an toàn AI như của Singapore hay Vương quốc Anh, sẽ là lựa chọn tốt hơn cho ngành công nghiệp — và cho công chúng.