Cuộc chiến AI nguồn mở: Giới tinh hoa Thung lũng Silicon chia rẽ sâu sắc

Giới tinh hoa Thung lũng Silicon 'nghiêng' về AI nguồn mở

Các lãnh đạo công nghệ như Mark Zuckerberg, Jensen Huang đang khuyến khích AI nguồn mở, trong khi những người khác lại muốn có các cơ chế quản lý phù hợp.

Ngày 10/8, CEO Meta Mark Zuckerberg đã đăng một bài viết dài 6.000 từ trên blog với tiêu đề "Tương lai dành cho tất cả - Con đường dẫn đến tương lai AI tích cực". Nội dung bài viết trình bày quan điểm của ông về trí tuệ nhân tạo và công bố kế hoạch phát triển của Meta. Ông cũng hình dung về một viễn cảnh khi AI trở thành siêu trí tuệ được cá nhân hóa, tác động đến đời sống của toàn nhân loại. Cụm từ "siêu trí tuệ" đã được Zuckerberg nhắc đến hơn 60 lần.

Tuy nhiên, trọng tâm của bài viết là các lập luận ủng hộ mô hình AI mã nguồn mở vốn đang gây tranh luận tại Thung lũng Silicon. "Thay vì tập trung hóa siêu trí tuệ, chúng ta nên phân bổ nó rộng rãi và trao cho mỗi người khả năng điều khiển nó", Zuckerberg viết.

Theo CNN, thông qua bài viết này, ông chủ Meta "dường như đã chọn phe" trong cuộc đua mô hình AI. Bài viết cũng xuất hiện đúng ngày Meta ra mắt mô hình trọng số mở mới có tên Glimmer, cho phép người dùng tùy chỉnh cách AI hoạt động hoặc phản hồi.

Minh họa về AI nguồn mở và AI nguồn đóng. Ảnh: ChatGPT

Sự khác biệt giữa AI nguồn mở và nguồn đóng

Các hệ thống trí tuệ nhân tạo như ChatGPT của OpenAI, Gemini của Google hay Claude của Anthropic là các mô hình đóng. Công ty đứng sau không chia sẻ "trọng số" (weights) cơ bản của mô hình, tức hàng tỷ tham số quyết định cách AI suy luận, phản hồi và hành động. Người dùng có thể sử dụng miễn phí các mô hình này, nhưng không thể cài đặt chúng trên máy tính cá nhân hoặc tùy chỉnh, đồng nghĩa với việc không thể kiểm tra hay sửa đổi chúng.

Mô hình nguồn mở hoạt động theo cách khác, với đa số là các mô hình mở có trọng số lớn. Bất kỳ ai cũng có thể tải xuống và tinh chỉnh chúng cho các nhiệm vụ cụ thể hoặc xây dựng sản phẩm dựa trên đó mà không cần trả phí cho nhà phát triển ban đầu. Các mô hình này chủ yếu đến từ Trung Quốc và một vài công ty Mỹ.

Với AI "đóng", công ty đứng sau giữ quyền kiểm soát hoàn toàn đối với mô hình và các sản phẩm chạy trên đó. Điều này giúp họ có thể kiểm tra tính an toàn, giám sát việc sử dụng sai mục đích và đầu tư nguồn lực. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng có mặt trái. Các mô hình tiên tiến từ OpenAI và Anthropic đang phát triển nhanh đến mức bắt đầu hoạt động theo những cách mà nhà phát triển khó lường trước được, như trường hợp một số mô hình AI "nổi loạn" gần đây.

Trong khi đó, AI "mở" cho phép các nhà phát triển tự do xây dựng sản phẩm và dịch vụ dựa trên công nghệ được cung cấp. Tuy nhiên, công ty đứng sau sẽ phải đánh đổi quyền kiểm soát và bảo mật để đổi lấy sự chấp nhận rộng rãi. Người dùng có thể tạo ra một sản phẩm theo hướng hoàn toàn khác bằng cách sử dụng "bản thiết kế" của mô hình mở.

Sự ủng hộ ngày một lớn

Thuật ngữ nguồn mở (open source) đã xuất hiện từ khi lĩnh vực phần mềm ra đời, trong đó mã nguồn của một hệ thống được phát hành công khai trên các nền tảng chia sẻ, có thể truy cập rộng rãi, cho phép bất kỳ ai cũng có thể nghiên cứu, sửa đổi và phát triển ứng dụng trên đó.

Theo Axios, so với những năm trước, quan điểm về AI nguồn mở và nguồn đóng không còn chia thành hai phe đối lập tuyệt đối. Meta từng triển khai Llama, một trong những mô hình nguồn mở phổ biến nhất, trước khi bắt đầu tập trung phát triển AI nguồn đóng có tên Spark để cạnh tranh với OpenAI và Anthropic. Dù vậy, với việc công bố Glimmer cùng tuyên bố mới của Zuckerberg, công ty cho thấy vẫn ưu tiên nguồn mở.

Nhóm ủng hộ còn có Jensen Huang, CEO Nvidia. Ngày 11/8, công ty đã phát hành mô hình AI nguồn mở đầu tiên có tên Nemotron 3.5 Lightning, được mô tả là "nhẹ nhàng", có thể chạy trên một bộ xử lý đồ họa duy nhất với máy tính cá nhân. "Trí tuệ nhân tạo miễn phí sẽ rất tuyệt vời cho phần cứng, rất tuyệt vời cho chip", Huang nói với Axios.

Trước đó, trong bài viết trên X ngày 24/7 với 65,6 triệu lượt xem, ông Huang lập luận rằng mô hình trọng số mở cho phép các công ty "kiểm soát tốt hơn", thúc đẩy cạnh tranh và giảm chi phí. Nhưng ông cũng nhấn mạnh, tương lai tốt nhất là sự tồn tại song hành của cả hai.

"AI sẽ biến đổi mọi ngành công nghiệp, cung cấp năng lượng cho mọi công ty và được xây dựng bởi mọi quốc gia", CEO Nvidia viết. "Các mô hình mở củng cố an toàn và an ninh mạng, thúc đẩy đổi mới và lan tỏa, đồng thời cho phép tạo ra chủ quyền".

"Jensen nói đúng. Tôi hoàn toàn ủng hộ điều này", tỷ phú Elon Musk phản hồi.

Musk được đánh giá là người thường xuyên ủng hộ AI mở về mặt quan điểm. Ông từng kiện OpenAI, công ty do ông đồng sáng lập, vì "đi chệch sứ mệnh" từ mở sang đóng. Ông cũng công khai một số mô hình của xAI (nay là SpaceXAI) như Grok 2.5 vào tháng 8/2025, nhưng theo TechCrunch, mức độ mở của Grok vẫn thấp hơn định nghĩa nguồn mở đầy đủ.

Theo FT, việc các AI nguồn đóng bắt đầu thực hiện các hành vi "bất hảo" thời gian gần đây khiến giới chuyên gia lo ngại, nhất là khi chúng nằm trong tay một số nhà cung cấp. Từ đây xuất hiện một nghịch lý trong cuộc tranh luận: AI đóng giúp nhà phát triển kiểm soát việc phát hành trọng số và cập nhật các biện pháp an toàn, nhưng đồng thời tạo ra sự phụ thuộc. AI mở giúp nhiều bên kiểm tra, nghiên cứu và phát hiện vấn đề, nhưng việc công khai trọng số cũng khiến nhà phát triển khó kiểm soát cách mô hình được triển khai.

Tháng trước, CEO Dario Amodei của Anthropic cho biết dù ủng hộ mô hình nguồn đóng và công ty cũng đang theo đuổi hình thức này, ông không khuyến khích cấm AI nguồn mở. Thay vào đó, các nhà hoạch định chính sách nên tập trung ngăn chặn chip AI tiên tiến đến tay những công ty đang bị Mỹ cấm, cũng như trấn áp việc "chưng cất" (distillation) quy mô công nghiệp.

GS. Hussein Abbass tại Đại học New South Wales, Canberra (Australia) cho rằng thay vì cấm mô hình mã nguồn mở, cộng đồng toàn cầu nên phát triển các hệ thống để đánh giá rủi ro an toàn và điều chỉnh việc phát hành. "Tôi nghĩ đến việc phân loại phim", Abbass nói. "Mỗi khi một bộ phim được công bố, mỗi quốc gia đều có hệ thống phân loại riêng về việc sử dụng phù hợp".

Bảo Lâm tổng hợp