Lạm dụng AI trong học tập: Hệ lụy từ những 'kiến thức rỗng' của cử nhân trẻ

Bằng đẹp nhưng kiến thức rỗng

Là sinh viên vừa tốt nghiệp một trường đại học ở Hà Nội, P.U. (22 tuổi) cho biết cô bắt đầu sử dụng AI từ giữa năm thứ hai.

Ban đầu, công cụ này chỉ được dùng để tìm tài liệu hoặc gợi ý cách triển khai. Dẫu vậy, càng về sau, AI dần đảm nhận gần như toàn bộ quá trình làm bài.

“AI tham gia tới 80% bài làm. Bài tập nhóm, tiểu luận hay cả khóa luận, hầu như lúc nào mình cũng dùng AI. Có bài chỉ chỉnh sửa lại câu chữ rồi nộp cho xong”, U. chia sẻ.

Để tránh bị giảng viên phát hiện, cô thường chỉnh sửa lại văn phong, thêm vài ý kiến cá nhân, lược bớt những câu văn quá trau chuốt và thậm chí cố tình viết sai chính tả.

Cô thừa nhận dù dựa dẫm nhưng AI giúp tiết kiệm nhiều thời gian và vẫn đạt điểm số đủ để bản thân thấy hài lòng.

Không ít lần giảng viên đặt câu hỏi khi nghi vấn bài làm của U. có sự hỗ trợ của máy móc. Tuy nhiên, cô đều khăng khăng phủ nhận và cho rằng đó là công sức của mình.

Cứ như vậy, từ môn này tới môn khác, cô dùng AI với tần suất nhiều hơn và khẳng định không thể quay lại cách tự học, tự nghiên cứu như năm nhất.

Chỉ đến khi ra trường, cầm tấm bằng giỏi trên tay và bắt đầu đi làm, U. mới nhận ra nhiều kiến thức chuyên ngành gần như cô không hề biết.

Khi quản lý giao việc, cô cũng không biết nên bắt đầu từ đâu.

“Lúc còn đi học mình chỉ nghĩ làm sao hoàn thành bài đúng hạn và giữ điểm số. Đến khi ra trường mới thấy tấm bằng là một phần, còn về kiến thức thì hoàn toàn trống rỗng”, P.U. giãi bày.

Dù đã tìm được công việc, U. vẫn đang chật vật khi phải xử lý các yêu cầu đòi hỏi kiến thức mà trước đây từng học nhưng không còn đọng lại.

Việc sinh viên ngày càng gắn bó với AI trong học tập, nghiên cứu không chỉ xuất hiện trong những câu chuyện riêng lẻ.

Nghiên cứu công bố năm 2026 trên Data in Brief, khảo sát 1.580 sinh viên Việt Nam, cho thấy hơn 83% người tham gia đã sử dụng AI ít nhất một năm.

Từ con số trên, nhóm tác giả nêu ra lo ngại về nguy cơ sinh viên dùng AI một cách thụ động, thay vì tự tìm kiếm, tổng hợp và xử lý thông tin, từ đó làm suy yếu tư duy độc lập.

Lo ngại này phần nào được thể hiện trong một thử nghiệm công bố năm 2025 trên Social Sciences & Humanities Open.

Sau 45 ngày, nhóm sinh viên sử dụng ChatGPT chỉ trả lời đúng trung bình 57,5% số câu hỏi, thấp hơn mức 68,5% của nhóm học theo phương pháp truyền thống.

Nhóm nghiên cứu cho rằng khi AI đảm nhận một phần quá trình suy nghĩ, người học có thể bỏ qua nỗ lực nhận thức cần thiết để hình thành và lưu giữ kiến thức chuyên môn.

Các tác giả còn đưa ra khái niệm “năng lực vay mượn”. Thuật ngữ ám chỉ việc AI cung cấp sẵn cấu trúc và diễn đạt mạch lạc, giúp người học tạo ra sản phẩm có vẻ hoàn chỉnh và có cảm giác làm chủ kiến thức, trong khi mức độ hiểu và ghi nhớ thực tế không tương xứng.

Với trường hợp của P.U., sự yếu kém do dùng AI chỉ thực sự lộ ra khi các yêu cầu công việc thực tế xuất hiện.

Tấm bằng và điểm số vẫn còn đó nhưng kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn là những thứ quan trọng không kém.

Một nghiên cứu công bố năm 2026 trên North American Journal of Psychology, khảo sát 134 nhà tuyển dụng Việt Nam, cũng cho thấy phần lớn năng lực của sinh viên tốt nghiệp chỉ được đánh giá ở mức trung bình.

Những điểm bị đánh giá thấp là xử lý xung đột và đặc biệt là khả năng chuyển từ môi trường đại học sang công việc thực tế.

Ngay cả giảng viên cũng có thể lạm dụng AI

Bên cạnh người học, việc lạm dụng và gian lận AI cũng bắt đầu được một số sinh viên nhận thấy từ cả giảng viên.

H.M., sinh viên vừa hoàn thành khóa luận và tốt nghiệp một trường đại học ở Hà Nội, cho biết nhiều lần nhận được phản hồi từ giảng viên hướng dẫn với văn phong giống ChatGPT.

“Có lần thầy gửi nguyên bản nhận xét chứa câu “sửa như này hợp lý hơn đề cương cũ của bạn”. Mình khá bất ngờ vì đây là câu AI thường phản hồi khi được yêu cầu góp ý”, H.M. kể.

Cô nhận xét rằng bản nội dung này giống một bản gợi ý chung chung, đọc xong vẫn không biết phải làm gì tiếp theo.

Đặc biệt, cô cho biết trước đó tại buổi gặp mặt lần đầu, giảng viên đã thống nhất phương án triển khai.

Thế nhưng, vài ngày sau giảng viên lại gửi một bản hướng dẫn hoàn toàn khác với những gì đã chốt và thêm hàng loạt yêu cầu vượt quá khả năng.

H.M. cho rằng sự thay đổi đột ngột này khiến sinh viên không biết phải bám theo định hướng nào.

Khi hỏi lại, cô lại chỉ nhận được phản hồi rằng “em hoàn toàn có thể triển khai với sự hỗ trợ của AI”.

Từ 15/8, không công khai việc sử dụng AI có thể bị xử lý

Trước tình trạng sử dụng AI thiếu kiểm soát, kể từ ngày 15/8, nghĩa vụ minh bạch khi sử dụng công nghệ này sẽ được đặt ra rõ ràng hơn đối với cả người học và giảng viên.

Theo nhiều chuyên gia giáo dục, AI vẫn là công cụ hữu ích nếu được sử dụng để gợi ý ý tưởng, kiểm tra lỗi hoặc hỗ trợ nghiên cứu. Điều quan trọng là người học vẫn phải tự phân tích, đánh giá và chịu trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng.

Theo Thông tư số 49/2026/TT-BGDĐT, hành vi không công bố hoặc công bố không đầy đủ việc sử dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo khi có yêu cầu theo quy định nội bộ là vi phạm liêm chính học thuật.

Quy định này không đồng nghĩa sinh viên và giảng viên phải khai báo việc sử dụng AI trong mọi trường hợp.

Theo đó, nghĩa vụ công bố được đặt ra khi nhà trường, học phần, giảng viên hoặc quy định nội bộ có yêu cầu cụ thể.

Tuy nhiên, khi đã có yêu cầu, các bên phải trung thực về mức độ mà công nghệ tham gia vào sản phẩm.