Sam Altman: Con người vẫn 'miệng than, lòng thích' làm việc dù có AI

CEO OpenAI cho rằng AI có thể giúp năng suất tăng mạnh, nhưng chưa chắc mang đến tuần làm việc ngắn hơn bởi con người luôn tự tìm thêm mục tiêu và công việc để theo đuổi.

Kể từ khi làn sóng AI tạo sinh bùng nổ, một trong những viễn cảnh thường được nhắc tới là con người sẽ không còn phải làm việc nhiều như trước. Máy móc đảm nhận các nhiệm vụ lặp lại, năng suất tăng lên và phần thời gian tiết kiệm được có thể chuyển thành những ngày nghỉ dài hơn.

Sam Altman lại không tin viễn cảnh đó sẽ trở thành hiện thực trên quy mô toàn xã hội. Trong cuộc trò chuyện với Ti Morse trên podcast Relentless, CEO OpenAI cho rằng AI có thể thay đổi sâu sắc cách con người làm việc nhưng khó phổ cập mô hình tuần làm việc chỉ kéo dài vài giờ.

Lý do Altman đưa ra không nằm ở giới hạn của công nghệ. Theo ông, chính con người có xu hướng liên tục nâng cao kỳ vọng, nghĩ ra thêm mục tiêu và thậm chí cảm thấy hài lòng khi luôn ở trong trạng thái bận rộn.

AI sẽ không tự mang đến tuần làm việc bốn giờ

Altman nhận xét công nghệ từ lâu đã hứa hẹn giúp con người làm việc ít hơn và có thêm thời gian dành cho bản thân. Xét trên một số khía cạnh, điều đó đã xảy ra khi chất lượng cuộc sống và khả năng tiếp cận các hình thức giải trí được cải thiện.

Sam Altman - CEO OpenAI

Tuy nhiên, lời hứa về tuần làm việc chỉ vài giờ chưa xuất hiện ở quy mô lớn. Khi được hỏi liệu AI có thể thay đổi điều này hay không, Altman trả lời:

“Tôi không kỳ vọng AI sẽ thay đổi điều đó.”

Theo CEO OpenAI, khả năng của con người tăng đến đâu thì kỳ vọng cũng được đẩy lên đến đó. Khi công nghệ giúp một nhiệm vụ trở nên dễ dàng hơn, xã hội hiếm khi giữ nguyên khối lượng công việc rồi chuyển toàn bộ thời gian dư ra thành thời gian nghỉ.

“Chúng ta luôn muốn nhiều hơn”, Altman nhận định.

Con người sẽ tiếp tục nghĩ ra sản phẩm mới, trải nghiệm mới và những vấn đề mới để giải quyết. AI có thể hoàn thành một nhiệm vụ trong vài phút thay vì vài giờ, nhưng điều đó cũng khiến mỗi cá nhân và doanh nghiệp đặt ra những mục tiêu tham vọng hơn.

Con người "thích" bận rộn?

Altman còn xem công việc như một cuộc cạnh tranh tương đối. Nhiều người không chỉ quan tâm mình đã đạt được gì, mà còn so sánh thu nhập, địa vị và thành tích của bản thân với những người xung quanh.

Theo cách lý giải này, việc AI giúp tất cả mọi người cùng làm việc hiệu quả hơn chưa chắc làm giảm sự cạnh tranh. Khi mặt bằng năng suất tăng, tiêu chuẩn về một nhân viên giỏi, một sản phẩm tốt hay một doanh nghiệp thành công cũng có thể tăng theo.

Bên cạnh tiền bạc và địa vị, Altman tin con người có nhu cầu sáng tạo, đóng góp và cảm thấy bản thân hữu ích. Ngay cả khi AI đủ khả năng đảm nhận phần lớn những công việc đang tồn tại, xã hội vẫn có thể tự tạo ra những hoạt động mới để tiếp tục theo đuổi.

Ông dự đoán trong một thế giới đã xuất hiện siêu trí tuệ, con người thậm chí còn bận rộn hơn những gì từng hình dung.

“Chúng ta vẫn sẽ phàn nàn, nhưng trong thâm tâm có lẽ lại thích cảm giác luôn bận rộn.”

Đây cũng là phần gây chú ý nhất trong nhận định của Altman. Theo ông, con người không chỉ làm việc vì bắt buộc, mà còn tìm thấy ý nghĩa trong việc luôn có mục tiêu, tạo ra thứ gì đó và cạnh tranh với những người khác.

Nhận định này không chắc đúng với tất cả mọi người

Lập luận của Altman có thể phù hợp với những người đang làm công việc sáng tạo, có nhiều quyền tự quyết hoặc coi nghề nghiệp là một phần quan trọng trong bản sắc cá nhân. Với nhóm này, AI loại bỏ các thao tác lặp lại có thể mở đường cho những dự án lớn hơn và thú vị hơn.

Nhưng không phải công việc nào cũng mang đến cảm giác sáng tạo hoặc thỏa mãn. Với những người làm công việc đơn điệu, áp lực cao hoặc ít quyền chủ động, AI có thể giúp một số nhiệm vụ trở nên nhẹ nhàng hơn, nhưng chưa chắc khiến thời gian làm việc giảm xuống.

Ngay cả khi AI giúp một nhân viên hoàn thành công việc nhanh gấp đôi, phần thời gian tiết kiệm được cũng chưa chắc thuộc về họ. Doanh nghiệp có thể nâng chỉ tiêu, yêu cầu xử lý nhiều khách hàng hơn hoặc mở rộng phạm vi trách nhiệm. Năng suất tăng khi đó không biến thành thời gian nghỉ, mà chỉ tạo ra khối lượng công việc lớn hơn.

Bởi vậy, việc tuần làm việc có ngắn lại hay không không chỉ phụ thuộc vào năng lực của AI. Nó còn liên quan đến văn hóa doanh nghiệp, quy định lao động và cách lợi ích từ năng suất được phân chia giữa người lao động với chủ sử dụng.

Làm ít ngày hơn chưa chắc khiến năng suất giảm

Một số thử nghiệm thực tế cho thấy giảm thời gian làm việc không đồng nghĩa doanh nghiệp phải chấp nhận hiệu quả thấp hơn.

Trong chương trình thử nghiệm tuần làm việc bốn ngày tại Anh, 61 doanh nghiệp với khoảng 2.900 nhân viên đã giảm giờ làm nhưng vẫn giữ nguyên tiền lương. Sau sáu tháng, doanh thu nhìn chung được duy trì hoặc tăng, mức độ căng thẳng và kiệt sức của người lao động giảm, trong khi 92% doanh nghiệp tham gia cho biết sẽ tiếp tục áp dụng mô hình này.

Microsoft Nhật Bản cũng từng cho khoảng 2.300 nhân viên nghỉ năm ngày thứ Sáu liên tiếp mà không giảm lương. Kết quả thử nghiệm cho thấy doanh thu trên mỗi nhân viên tăng gần 40% so với cùng kỳ năm trước, dù đây chỉ là một chương trình diễn ra trong thời gian ngắn và không thể đại diện cho mọi ngành nghề.

Những kết quả này không phủ nhận hoàn toàn nhận định của Altman. Chúng chỉ cho thấy năng suất tăng có thể được chuyển thành thời gian nghỉ nếu doanh nghiệp chủ động lựa chọn hướng đi đó, thay vì tự động lấp khoảng trống bằng thêm công việc.

AI cho ta thêm thời gian, nhưng không quyết định thời gian thuộc về ai

Nhận định của Sam Altman phản ánh một điều quen thuộc của công nghệ. Email khiến trao đổi nhanh hơn thư giấy nhưng không làm lượng thông tin con người phải xử lý giảm xuống. Smartphone cho phép làm việc ở mọi nơi, đồng thời khiến ranh giới giữa công việc và đời sống cá nhân trở nên mờ nhạt hơn.

AI có thể tiếp tục đi theo quỹ đạo tương tự. Công cụ mới giúp mỗi nhiệm vụ hoàn thành nhanh hơn, nhưng tổng khối lượng công việc vẫn tăng vì cá nhân và doanh nghiệp đồng thời nâng cao kỳ vọng.

Altman có thể đúng khi cho rằng AI sẽ không tự nhiên đưa xã hội tới tuần làm việc ngắn hơn. Tuy nhiên, nguyên nhân chưa chắc chỉ vì tất cả mọi người đều thích bận rộn.

AI tạo ra năng suất, còn năng suất được chuyển thành thêm sản phẩm, thêm lợi nhuận hay thêm thời gian nghỉ lại là lựa chọn của con người. Công nghệ có thể khiến tuần làm việc ngắn hơn trở nên khả thi, nhưng không thể tự quyết định phần thời gian tiết kiệm được cuối cùng sẽ thuộc về người lao động hay tiếp tục được lấp đầy bằng những nhiệm vụ mới.