Việt Nam bứt phá: Từ công xưởng giá rẻ đến mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng AI toàn cầu

Từ một cứ điểm lắp ráp chi phí thấp, Việt Nam đang dần vươn lên thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất phần cứng AI của châu Á. Tuy nhiên, theo ông Tim Evans, Tổng Giám đốc Điều hành HSBC Việt Nam, nhiệm vụ trong thập kỷ tới không chỉ là mở rộng kim ngạch xuất khẩu mà còn phải chuyển hóa năng lực sản xuất thành một hệ sinh thái AI thực thụ.

Việt Nam trở thành tâm điểm mới trên bản đồ thương mại AI châu Á.

Trí tuệ nhân tạo (AI) thường được nhìn nhận như một câu chuyện thuần túy về công nghệ. Tuy nhiên, tại châu Á, AI đang ngày càng trở thành một câu chuyện về thương mại, đặc biệt với những nền kinh tế lấy xuất khẩu làm trọng tâm như Việt Nam.

Theo Khối Nghiên cứu Đầu tư HSBC, thương mại nội vùng châu Á đối với các mặt hàng liên quan đến AI, bao gồm chip bán dẫn, linh kiện và thiết bị phục vụ vận hành công nghệ, đã tăng lên gần 2.000 tỷ USD trong năm 2025. Quy mô này cao gấp đôi so với thời điểm trước đại dịch.

Hàng hóa liên quan đến AI hiện chiếm khoảng 35% tổng kim ngạch xuất khẩu của châu Á, tăng mạnh so với mức 19% cách đây một thập kỷ. Sự dịch chuyển này cho thấy AI không chỉ thúc đẩy một ngành công nghiệp mới mà còn định hình lại các dòng chảy thương mại trong khu vực.

Trong hai thập kỷ qua, nhiều hiệp định thương mại đã đặt nền móng cho quá trình hội nhập sâu rộng hơn tại châu Á. Đến nay, sự phát triển của AI đang góp phần hiện thực hóa những cơ hội đó.

Các hành lang thương mại mới đang hình thành giữa Bắc Á và Đông Nam Á, kết nối chip nhớ của Hàn Quốc, tấm bán dẫn tiên tiến của Đài Loan (Trung Quốc), thiết bị chính xác của Nhật Bản với năng lực lắp ráp và kiểm thử đang mở rộng nhanh chóng tại Đông Nam Á.

Mạng lưới này đang dần tạo thành một hệ thống sản xuất thống nhất. Hơn 30% hoạt động thương mại liên quan đến AI của châu Á hiện diễn ra tại Đông Nam Á, phản ánh vai trò ngày càng lớn của khu vực trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

"Trong bối cảnh thương mại AI tại châu Á thay đổi nhanh chóng, Việt Nam đã tiến nhanh hơn và xa hơn bất kỳ nền kinh tế nào khác", ông Tim Evans khẳng định.

Ông Tim Evans, Tổng Giám đốc Điều hành HSBC Việt Nam.

Tổng Giám đốc Điều hành HSBC Việt Nam phân tích, thị phần thương mại toàn cầu của Việt Nam trong lĩnh vực thiết bị liên quan đến AI đã tăng từ 1,2% năm 2015 lên 12,4% năm 2025. Đây là mức tăng cao nhất của một nền kinh tế trong giai đoạn này.

Quý I/2026, Đài Loan lần đầu tiên ghi nhận thâm hụt thương mại theo quý với Việt Nam. Trong ba tháng tính đến tháng 5, kim ngạch nhập khẩu của Đài Loan từ Việt Nam tăng 173% so với cùng kỳ năm trước, chủ yếu nhờ nhóm máy móc, thiết bị điện và đồ điện gia dụng.

Đầu năm 2026, xuất khẩu của Hàn Quốc sang Việt Nam cũng ghi nhận mức tăng mạnh nhất tại Đông Nam Á. Diễn biến này cho thấy mối liên kết sản xuất ngày càng sâu rộng, đồng thời phản ánh vai trò lớn hơn của Việt Nam trong khâu lắp ráp cuối cùng các sản phẩm phần cứng máy tính, bao gồm thiết bị liên quan đến máy chủ AI.

"Những con số trên cho thấy một sự dịch chuyển đáng kể trong vị thế của Việt Nam. Nền kinh tế không còn chỉ đóng vai trò là cứ điểm lắp ráp chi phí thấp ở cuối chuỗi cung ứng của các quốc gia khác, mà đang trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất đa phương", vị lãnh đạo HSBC đánh giá.

Việt Nam nhập khẩu đầu vào có giá trị cao từ Đài Loan và Hàn Quốc, mở rộng quy mô và mức độ tinh vi của hoạt động sản xuất, sau đó xuất khẩu hàng hóa thành phẩm cũng như sản phẩm trung gian trở lại thị trường châu Á và thế giới.

Các dòng thương mại hai chiều đang ngày càng mở rộng. Cùng với đó, vị thế của Việt Nam trong mạng lưới sản xuất công nghệ khu vực cũng được củng cố.

Từ trung tâm sản xuất đến thị trường tiêu thụ AI.

Sự vươn lên này phản ánh đồng thời lợi thế về chính sách và địa lý. Chính phủ Việt Nam đã đề ra chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp bán dẫn, với mục tiêu đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư bán dẫn vào năm 2030, đồng thời xác định khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là những trụ cột phát triển quốc gia.

Các nhà sản xuất toàn cầu đã phản hồi bằng những khoản đầu tư lớn vào lĩnh vực đóng gói, kiểm thử và sản xuất hàng điện tử tại nhiều địa phương. Việt Nam cũng đang hợp tác với các tập đoàn công nghệ hàng đầu nhằm đưa năng lực nghiên cứu và thiết kế đến gần hơn với các dây chuyền sản xuất.

Bên cạnh việc mở rộng năng lực cung ứng, Việt Nam cũng đang từng bước xây dựng thị trường nhu cầu cho AI. Theo đó, tổng vốn FDI được công bố trong lĩnh vực trung tâm dữ liệu trên toàn cầu đã vượt 270 tỷ USD trong năm 2025, trong đó Đông Nam Á chiếm tỷ trọng ngày càng lớn.

Với dân số trẻ, am hiểu công nghệ và cộng đồng doanh nghiệp đang phát triển nhanh chóng, Việt Nam có điều kiện thuận lợi để đồng thời trở thành một thị trường tiêu thụ dịch vụ AI quan trọng và một trung tâm sản xuất phần cứng AI.

Trong kỷ nguyên mới, những nền kinh tế hưởng lợi nhiều nhất sẽ không chỉ tham gia vào một khâu riêng lẻ. Lợi thế sẽ thuộc về những quốc gia hiện diện đồng thời ở nhiều mắt xích, từ sản xuất phần cứng, vận hành hạ tầng đến ứng dụng công nghệ nhằm cải thiện năng suất trên diện rộng.

Đối với Việt Nam, điều này đồng nghĩa vị thế trong chuỗi cung ứng sẽ không chỉ được quyết định bởi quy mô sản xuất hay kim ngạch xuất khẩu. Khả năng ứng dụng AI trong doanh nghiệp, dịch vụ, nhà máy và hoạt động quản lý cũng sẽ trở thành yếu tố quan trọng.

Tuy nhiên, ông Tim Evans cũng lưu ý, quá trình chuyên môn hóa sâu hơn cũng kéo theo những rủi ro cần được tính đến. Cụ thể, Việt Nam có thể chịu ảnh hưởng trước các cú sốc chung như suy giảm chi tiêu vốn toàn cầu dành cho AI, việc siết chặt kiểm soát xuất khẩu hoặc biến động mạnh của giá bán dẫn. Giá chip và hàng điện tử tăng cũng có thể làm gia tăng áp lực lạm phát trong khu vực.

Một phần sức mạnh xuất khẩu hiện tại có thể đến từ các đơn hàng được đẩy sớm và có khả năng dần trở về mức bình thường theo thời gian. Do đó, tốc độ tăng trưởng cao trong ngắn hạn cần được đánh giá cùng với khả năng duy trì động lực trong dài hạn.

Dù vậy, các yếu tố mang tính cấu trúc vẫn đang tạo thuận lợi cho Việt Nam. Chuỗi cung ứng tại châu Á tiếp tục được đa dạng hóa thay vì tập trung vào một điểm duy nhất. Các hiệp định khu vực như RCEP và CPTPP tiếp tục góp phần giảm rào cản thương mại.

Thông qua nhiều làn sóng đầu tư liên tiếp, Việt Nam cũng đã chứng minh khả năng tiếp nhận các dự án quy mô lớn, nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị và triển khai hoạt động sản xuất trên diện rộng.

Trong bối cảnh châu Á chuyển từ một bệ phóng xuất khẩu thành một trung tâm nhu cầu AI của chính khu vực, Việt Nam đang đứng ở vị trí trung tâm của quá trình chuyển dịch, xét cả về kinh tế lẫn địa lý.

Bài toán của thập kỷ tới.

Theo ông Tim Evans, chuyên môn hoá sâu hơn cũng đồng nghĩa Việt Nam dễ bị ảnh hưởng trước các cú sốc chung, đó có thể là suy giảm chi tiêu vốn toàn cầu cho AI, siết chặt kiểm soát xuất khẩu hay biến động mạnh về giá bán dẫn; việc giá chip cùng hàng điện tử tăng cũng có thể làm gia tăng áp lực lạm phát trong toàn khu vực. Một phần thế mạnh xuất khẩu hiện nay cũng có thể đến từ các đơn hàng được đẩy sớm rồi dần trở về mức bình thường theo thời gian.

Tuy vậy, các động lực mang tính cấu trúc vẫn đang ủng hộ Việt Nam. Chuỗi cung ứng đang đa dạng hoá trên khắp châu Á thay vì tập trung vào một điểm duy nhất, các hiệp định khu vực như RCEP và CPTPP tiếp tục giảm rào cản thương mại và Việt Nam, thông qua nhiều làn sóng đầu tư liên tiếp, đã chứng minh được khả năng hấp thụ quy mô, vươn lên cao hơn trong chuỗi giá trị cũng như khả năng triển khai ở quy mô lớn. Trong bối cảnh châu Á chuyển mình từ một bệ phóng xuất khẩu thành một trung tâm nhu cầu AI của chính mình, Việt Nam đang đứng ở vị trí trung tâm trong quá trình chuyển dịch đó xét cả về kinh tế lẫn địa lý.

Nếu Việt Nam chuyển hoá được đà tăng trưởng sản xuất thành một hệ sinh thái AI thực thụ, kết hợp quy mô phần cứng với kỹ năng, hạ tầng và mức độ ứng dụng trong doanh nghiệp, thì "hoa thơm trái ngọt" sẽ không chỉ "đơm kết" ở kim ngạch xuất khẩu mà còn ở năng suất của nhà máy, của khu vực dịch vụ và trong vận hành thường nhật của hàng trăm nghìn doanh nghiệp.

"Mười năm trước, vai trò của Việt Nam trong thương mại công nghệ toàn cầu chỉ được đong đếm bằng tỷ lệ phần trăm rất nhỏ. Nhiệm vụ trong thập kỷ tới là phải bảo đảm rằng vị thế của Việt Nam không chỉ là những gì Việt Nam sản xuất cho kỷ nguyên AI mà còn bởi những cơ hội AI có thể mở ra cho Việt Nam", lãnh đạo HSBC nhấn mạnh.