Đánh thuế robot: Giải pháp tái phân phối của cải trong kỷ nguyên tự động hóa

AI có tiềm năng cách mạng hóa nền kinh tế bằng cách mở ra những con đường mới cho đổi mới, sản xuất, giáo dục và giải quyết vấn đề. Nó cũng có tiềm năng làm gia tăng những khác biệt và bất bình đẳng hiện tại, đồng thời làm trầm trọng thêm các vấn đề môi trường nếu không được giải quyết một cách thấu đáo. Việc tích hợp đổi mới dựa trên AI với các lý tưởng xã hội vốn ưu tiên sự thịnh vượng chung, một xã hội công bằng và cân bằng sinh thái là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn.

Các chương trình đào tạo lại là một phản ứng cần thiết nhưng chưa đủ đối với tình trạng dịch chuyển lao động mang tính hệ thống.

Một lời cảnh báo quan trọng đang được đưa ra rằng tự động hóa có nguy cơ thay thế lao động và làm giảm tiền lương trừ khi được giải quyết bằng các mạng lưới an sinh và chương trình tái phân bổ. Ngay cả trong thời Trung cổ, thời kỳ hiếm khi được coi là thời đại của đổi mới, chúng ta đã có một số chính sách để tái phân bổ con người. Hệ thống phường hội, nhà thờ và tu viện từng là các trung tâm đào tạo. Những đổi mới như cối xay gió hay cối xay nước đã tạo ra nhu cầu về thợ làm cối xay, những người đã đào tạo các trợ lý một cách không chính thức. Tuy nhiên, có lý do khiến chúng ta nhớ đến thời Trung cổ như một thời kỳ ảm đạm; ngay cả khi có việc đào tạo lại con người, những đổi mới vẫn không chuyển hóa thành mức sống được cải thiện cho đa số. Do đó, việc tập trung vào các chính sách đào tạo lại, cũng như chia sẻ lợi nhuận, thuế và mạng lưới an sinh xã hội là những giải pháp tiềm năng cho các gián đoạn do AI gây ra.

Với AI, mặc dù các cơ chế bù đắp tiềm năng như công việc mới và tăng năng suất đã được hứa hẹn, lịch sử cảnh báo chúng ta rằng những lợi ích như vậy không tự nhiên mà có, cũng không được chia sẻ một cách công bằng. Do đó, cuộc đối thoại về AI và lao động phải mở rộng từ trọng tâm duy nhất là đào tạo lại những người lao động bị thay thế sang việc bao hàm các chiến lược tái phân bổ sự giàu có do tự động hóa tạo ra, và thẩm định nền tảng vật chất mà nền kinh tế mới này được xây dựng trên đó.

Các chương trình đào tạo lại là một phản ứng cần thiết nhưng chưa đủ đối với tình trạng dịch chuyển lao động mang tính hệ thống. Chúng đặt toàn bộ gánh nặng thích nghi lên vai cá nhân và thường không theo kịp tốc độ thay đổi. Các chính sách cấu trúc nhằm chuyển đổi các mối quan hệ kinh tế là cần thiết để bổ sung cho các chương trình này, chẳng hạn như mạng lưới an sinh, giảm giờ làm việc hoặc các chính sách thu nhập cơ bản toàn dân (UBI). Chính sách tuần làm việc bốn ngày giúp giảm tuần làm việc tiêu chuẩn (thường xuống còn 32 giờ) mà không cắt giảm lương, nhằm cải thiện sự cân bằng giữa công việc và gia đình, năng suất và sức khỏe tinh thần. UBI là một chính sách trong đó mọi người trưởng thành đều nhận được một khoản tiền mặt định kỳ vô điều kiện từ nhà nước để đảm bảo an ninh kinh tế cơ bản, bất kể tình trạng việc làm.

Tuy nhiên, một câu hỏi vẫn còn đó: Chúng ta có thể tìm đâu ra nguồn tài chính cần thiết để thực hiện các mạng lưới an sinh và các chính sách hữu ích khác mà không phải vay mượn từ các nguồn tài chính khác như y tế và giáo dục? Xem xét rằng nguồn gốc của những lo ngại chính là tự động hóa, thì chính nó cũng có thể là giải pháp dưới hình thức cái gọi là "thuế robot" (robot tax).

Khái niệm thuế robot, hay chính xác hơn là thuế tác động tự động hóa, giải quyết một thất bại cốt lõi của thị trường. Khi một doanh nghiệp tự động hóa, họ tư nhân hóa các khoản tiết kiệm từ việc cắt giảm hóa đơn tiền lương trong khi xã hội hóa các chi phí thất nghiệp và suy thoái cộng đồng. Một loại thuế đánh vào sự thay thế lao động nhằm làm chậm tốc độ tự động hóa ở mức độ mà xã hội có thể quản lý được và tạo ra doanh thu để tài trợ cho các chính sách chuyển đổi như UBI hoặc các chương trình phúc lợi khác. Bằng chứng thực nghiệm ủng hộ chức năng cơ học của nó, cho thấy rằng một loại thuế như vậy có thể làm giảm xác suất thay thế người lao động.

Tuy nhiên, những chỉ trích đáng kể về mặt thiết kế và triết học đã thách thức tính khả thi của nó. Việc xác định đơn vị chịu thuế là "robot" hay "thuật toán AI" là rất phức tạp, vì tự động hóa thường là một quá trình tích hợp phần mềm, không phải là việc mua sắm phần cứng riêng biệt. Các chuyên gia thuế nổi tiếng đã lập luận rằng một loại thuế robot mới, có mục tiêu cụ thể sẽ kém hiệu quả hơn so với việc cải cách các hệ thống thuế vốn rộng hơn, cho thấy sức hấp dẫn chính trị của nó có thể xuất phát từ các thiên kiến hành vi hơn là chính sách tài khóa hợp lý.

Câu hỏi không chỉ là làm thế nào để tài trợ cho phúc lợi, mà là làm thế nào để định nghĩa lại sự đóng góp và quyền lợi trong mô hình tăng trưởng hậu lao động.

Ngoài những chỉ trích liên quan đến "chủ nghĩa xã hội" quá mức trong chính sách này, cuộc tranh luận về thuế robot còn phơi bày một vấn đề quản trị rộng lớn hơn: sự thiếu hụt các thước đo tiêu chuẩn để định lượng tình trạng dịch chuyển lao động do tự động hóa gây ra. Một chính sách hiệu quả sẽ đòi hỏi các doanh nghiệp phải báo cáo về việc thay thế lao động, tăng năng suất và tăng cường vốn do tự động hóa. Nếu không có các khung kế toán như vậy, việc đánh thuế có nguy cơ trở nên thô thiển hoặc dễ bị thao túng, làm suy yếu cả hiệu quả lẫn tính chính danh.

Tuy nhiên, ở một cấp độ sâu hơn, cuộc tranh luận về thuế robot phản ánh một sự tái đàm phán về khế ước xã hội trong các nền kinh tế tự động hóa. Nếu năng suất ngày càng bắt nguồn từ vốn thay vì lao động, việc tiếp tục dựa vào thuế đánh trên lao động sẽ trở nên bất ổn về mặt quy chuẩn. Câu hỏi không chỉ là làm thế nào để tài trợ cho phúc lợi, mà là làm thế nào để định nghĩa lại sự đóng góp và quyền lợi trong mô hình tăng trưởng hậu lao động. Ngay cả khi thuế robot nghe có vẻ là một ý tưởng tuyệt vời, việc triển khai thực tế của nó không hề đơn giản.

Hàn Quốc cung cấp ví dụ thực tế gần nhất mà chúng ta có, mặc dù vào thời điểm đó họ không gọi đó là thuế robot. Năm 2017, chính quyền Moon Jae-in đã âm thầm cắt giảm tín dụng thuế mà các công ty nhận được khi đầu tư vào thiết bị tự động hóa: Mức khấu trừ cho các doanh nghiệp lớn giảm từ 3% xuống 1%, đối với các doanh nghiệp quy mô vừa từ 5% xuống 3%, trong khi các doanh nghiệp nhỏ vẫn giữ nguyên mức ưu đãi 7%. Đó giống như việc rút lại một khoản trợ cấp hơn là một hình phạt, giúp tránh được vấn đề hóc búa trong việc xác định "robot" là một đơn vị chịu thuế.

Đồng thời, đề xuất thuế robot năm 2017 của Nghị viện Châu Âu đã bị bác bỏ hoàn toàn. Nhiều nhà lập pháp cho rằng việc đánh thuế máy móc sẽ làm tổn hại đến tăng trưởng kinh doanh và ngăn cản các phát minh mới. Rõ ràng là không ai thích thuế, và chúng có thể dẫn đến thất bại trong bầu cử. Tuy nhiên, kiểu can thiệp này là cần thiết để giảm bớt bất bình đẳng.

Nỗi sợ hãi về "chủ nghĩa phong kiến kỹ thuật" (techno-feudalism) không chỉ là sự hoang tưởng. Nếu không có các biện pháp can thiệp chính sách phù hợp, việc tiếp tục áp dụng AI, robot và các công nghệ tự động hóa có thể dẫn đến thất nghiệp cao hơn và bất bình đẳng tiền lương. Quyền lực hiện đang nằm trong tay một vài gã khổng lồ công nghệ, những vị vua mới. Điều quan trọng là các quốc gia phải thực hiện các chương trình đào tạo lại nhắm vào những người lao động bị thay thế bởi tự động hóa và các chính sách quản lý để tránh trao quyền lực vô hạn cho các vị vua mới này.

Tạo ra sự giàu có và giảm nghèo đòi hỏi các chính sách hiệu quả, tích hợp các phong tục địa phương và sử dụng các thực tiễn kinh doanh sáng tạo và đạo đức. Khả năng chúng ta đang hội tụ vào một thời đại Trung cổ khác, đầy rẫy những đổi mới nhưng lại có mức sống thấp đối với một số người, là có thật. Với những khác biệt về thu nhập hiện nay, sự hợp tác giữa các nước Bắc bán cầu và Nam bán cầu có thể thúc đẩy những thay đổi xã hội có ý nghĩa thông qua các công nghệ và chính sách phù hợp.

Được chuyển thể từ “Innovate for Impact: A Roadmap to Sustainable Technology Beyond AI” của Alessandro Crimi, xuất bản bởi Springer Nature © 2026 bởi Alessandro Crimi, và được in lại với sự cho phép.