Niềm tin số: Mảnh ghép còn thiếu của ASEAN trong kỷ nguyên kinh tế số

Theo GSMA, 96% người tiêu dùng ASEAN lo ngại về lừa đảo trực tuyến. Trước sự bùng nổ của AI và deepfake, việc củng cố niềm tin số chính là chìa khóa then chốt giúp ASEAN vững bước vào kỷ nguyên kinh tế số.

Theo khảo sát mới nhất của GSMA (Hiệp hội Di động Toàn cầu), tới 96% người tiêu dùng tại khu vực ASEAN đang lo ngại mình sẽ trở thành nạn nhân của lừa đảo hoặc tấn công mạng. Đáng nói hơn, khi lừa đảo xảy ra, gần một nửa số vụ việc được báo cáo vẫn không được giải quyết.

Đây là bức tranh được phác họa trong hai báo cáo mà GSMA vừa công bố ngày 9/9 tại Digital Trust Summit, một phần trong chuỗi hội nghị M360 ASEAN diễn ra trong hai ngày 9 và 10/9 tại Kuala Lumpur, Malaysia. Sự kiện quy tụ đại diện các nhà mạng di động cùng những tên tuổi lớn như Google, Meta, Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU), Mastercard và chính phủ nhiều nước trong khu vực để thảo luận về một vấn đề đang âm thầm cản trở giấc mơ số hóa của ASEAN: niềm tin.

Khi lừa đảo trở thành chuyện thường ngày

Báo cáo đầu tiên, GSMA ASEAN Consumer Scam Report 2026, khảo sát người tiêu dùng tại sáu quốc gia gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Con số đáng chú ý nhất là: 8% người được khảo sát cho biết họ đã là nạn nhân của lừa đảo trong 12 tháng qua. Đáng chú ý, trong nhóm này, 68% chịu thiệt hại tài chính thực sự và tới 82% không lấy lại được số tiền đã mất. Chỉ 10% may mắn thu hồi được toàn bộ số tiền.

Điều đáng lo ngại hơn là dù phần lớn nạn nhân có báo cáo sự việc (69%), nhưng khoảng 45% số vụ được báo cáo vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng. Hệ quả là niềm tin của họ bị suy giảm; họ ít tin tưởng hơn vào các kênh liên lạc, nền tảng số và việc chia sẻ dữ liệu, thậm chí thay đổi hoàn toàn cách tiếp nhận cuộc gọi hay tin nhắn từ bên ngoài. Một chi tiết đáng chú ý khác: người từng bị lừa có khả năng đổi tài khoản hoặc nhà cung cấp dịch vụ cao gấp đôi so với người chưa từng gặp tình trạng này, một dấu hiệu rõ ràng cho thấy sự rạn nứt niềm tin sẽ kéo theo thay đổi trong hành vi thực tế.

Hội nghị M360 ASEAN Digital Trust diễn ra ngày 9/9/2026 tại Kuala Lumpur, Malaysia - Ảnh: GSMA.

Ứng dụng nhắn tin hiện là "sân khấu" quen thuộc nhất của những kẻ lừa đảo, chiếm tới 41% tổng số vụ việc được ghi nhận. Các chiêu trò phổ biến xoay quanh đầu tư, tiền điện tử, mua sắm trực tuyến và tuyển dụng việc làm. Tất cả đều có một điểm chung là dẫn dụ nạn nhân tự tay chuyển tiền cho kẻ gian. Gần 9 trong 10 người tiêu dùng hiện nay đã có thể nhận diện ít nhất một hình thức lừa đảo có sự can thiệp của AI, cho thấy công nghệ này đang thay đổi cách thức vận hành của tội phạm mạng nhanh chóng như thế nào.

AI, deepfake và bài toán khó về niềm tin số

Báo cáo thứ hai, Digital Nations 2026: Building Trusted Digital Ecosystems in ASEAN, nhìn nhận vấn đề ở tầm vĩ mô hơn. Theo đó, khi các nước ASEAN đang dồn lực cho kinh tế số, ứng dụng AI, chính phủ số và hội nhập số xuyên biên giới, thì mức độ tin cậy vào hạ tầng, dịch vụ và thể chế số mới là yếu tố quyết định liệu những chiến lược này có thực sự đi vào đời sống hay chỉ nằm trên giấy.

Vấn đề là các công nghệ mới đang khiến việc xây dựng niềm tin ngày càng khó khăn. AI giúp tội phạm mạng tạo ra các kịch bản lừa đảo tinh vi hơn, kết hợp với deepfake, giả giọng nói và giả danh khiến ranh giới giữa một tương tác thật và một cú lừa ngày càng mờ nhạt. Báo cáo chỉ ra 4 nền tảng cốt lõi của niềm tin số mà khu vực cần củng cố: danh tính số (khả năng xác minh danh tính trên môi trường mạng), thông tin liên lạc (xác thực nguồn gốc tin nhắn hay cuộc gọi), hạ tầng vững chắc cùng khả năng ứng phó sự cố, và cuối cùng là sự chia sẻ thông tin giữa các bên để phát hiện rủi ro sớm hơn.

Đáng chú ý, các nhà mạng di động không còn chỉ đóng vai trò cung cấp kết nối. Từ vị trí truyền thống đó, họ đang lấn sân sang cả bốn nền tảng nêu trên, tham gia xác minh danh tính, đảm bảo an ninh mạng, chống gian lận, cung cấp dịch vụ xác thực và chia sẻ thông tin đáng tin cậy trên khắp khu vực.

Không thể tự làm một mình

Phát biểu tại hội nghị, ông Julian Gorman, Giám đốc Khu vực châu Á - Thái Bình Dương của GSMA, khẳng định: "Chỉ cung cấp quyền tiếp cận thôi là chưa đủ. Khi các nền kinh tế số ASEAN ngày càng phát triển, người dân cần có niềm tin rằng các dịch vụ số phải an toàn, đáng tin cậy và có trách nhiệm."

Ông Julian Gorman, Giám đốc Khu vực châu Á - Thái Bình Dương của GSMA, phát biểu tại Digital Trust Summit nằm trong khuôn khổ M360 ASEAN - Ảnh: GSMA.

Ông nhấn mạnh rằng những phát hiện từ hai báo cáo cho thấy niềm tin số gần như là điều kiện tiên quyết để người dân tham gia vào môi trường số, từ đó mới có thể nói đến chuyện đổi mới sáng tạo hay tăng trưởng. Quốc gia nào xây dựng được niềm tin vững chắc vào hạ tầng, dịch vụ và thể chế số sẽ có lợi thế rõ rệt trong cuộc đua số hóa. Tuy nhiên, để làm được điều đó, một mình nhà mạng hay chính phủ là không đủ, mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, nhà mạng di động, nền tảng số, tổ chức tài chính và các bên liên quan khác để cùng xác minh danh tính, xác thực thông tin liên lạc và chặn đứng gian lận trước khi thiệt hại xảy ra.

Cả hai báo cáo đều đi đến một điểm chung: hợp tác khu vực không chỉ giúp nhân rộng hiệu quả của các sáng kiến quốc gia, mà còn tạo cơ hội để các nước học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau, từ đó củng cố khả năng ứng phó và xây dựng niềm tin bền vững hơn cho hành trình chuyển đổi số của toàn khối ASEAN.