Khi thuật toán chiếm quyền điều khiển não bộ: Sự thật về nền kinh tế chú ý

Hiệu ứng Tetris là một trong những thí nghiệm tâm lý dễ tái hiện nhất. Chỉ cần dành một chút thời gian chơi trò chơi cùng tên này mỗi ngày trong vài tuần. Sau một thời gian ngắn, bạn sẽ bắt đầu nhận ra các hình khối Tetromino quen thuộc trong những đám mây, tòa nhà và các đồ vật hàng ngày. Bạn thậm chí có thể thấy chúng xuất hiện trước mắt khi bắt đầu chìm vào giấc ngủ.

Chiếm đoạt sự chú ý

Có một bài học mà hiệu ứng Tetris dạy chúng ta: bất cứ điều gì bạn tập trung đủ lâu cuối cùng cũng sẽ định hình suy nghĩ của bạn. Đây có thể là một điều tốt vì đó là cách chúng ta học các kỹ năng mới và khám phá những ý tưởng mới. Đáng buồn thay, sự chú ý của chúng ta ngày càng ít được tập trung một cách có chủ đích. Thay vì tự chọn những gì mình muốn xem, chúng ta lại để người khác quyết định điều gì là tốt cho mình.

Bạn muốn xem video? YouTube biết bạn thích các luồng nội dung về nấu ăn và nghệ thuật. Nhưng tại sao không gợi ý thêm vài đoạn clip về bong bóng thị trường chứng khoán, sự nóng lên toàn cầu và cuộc chiến ở Iran? Doomscrolling (lướt mạng vô định) sẽ khiến bạn ở lại lâu hơn và nhấp vào thêm vài quảng cáo nữa.

Bạn muốn nghe nhạc? Chỉ cần mở một danh sách phát trên Spotify và để thuật toán tự tìm ra những gì bạn thích. Hãy bỏ qua những nội dung "AI slop" (nội dung rác do AI tạo ra) mà họ sẽ chèn vào giữa các bài hát thực thụ để tránh phải trả tiền bản quyền cho các nghệ sĩ thực sự.

Bạn muốn biết đồng nghiệp của mình đang làm gì? Thật tệ, LinkedIn sẽ vùi lấp mọi tin tức nghề nghiệp liên quan giữa những ý kiến của những người hoàn toàn xa lạ. Chắc hẳn chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên khi những người lạ đó lại đang quảng cáo cho bất cứ thứ gì mà Microsoft đang đầu tư vào lúc này.

Bạn muốn biết ý kiến của người lạ về một sản phẩm? Chà, những Redditor mà bạn muốn hỏi đó giờ đây có lẽ chỉ là một nhóm LLM đang trò chuyện với một nhóm troll người Nga. Tôi hy vọng bạn không quá coi trọng ý kiến của họ.

Nếu bạn, giống như tôi và hầu hết mọi người, dành phần lớn thời gian trong ngày để tập trung vào thiết bị của mình, thì không nghi ngờ gì nữa, nó đang ảnh hưởng đến bạn. Và khi bạn để người khác quyết định những gì xuất hiện trên màn hình của mình, cũng giống như việc bạn trao cho họ chìa khóa dẫn vào não bộ của bạn.

Quay trở lại với một internet có chủ đích

Internet không phải lúc nào cũng như vậy. Trước khi các thuật toán gợi ý trở nên phổ biến, bạn phải tự quyết định mình sẽ làm gì trên máy tính.

Bạn không thực sự có một ứng dụng lớn nào để mở ra và ra lệnh cho nó giải trí giúp mình. Thay vào đó, bạn có vài chục dấu trang (bookmarks) đến các trang web, mỗi trang đều có một mục đích cụ thể. Một trang web tin tức về trò chơi điện tử, trang web có nhiều bài hướng dẫn, một blog về anime không cập nhật thường xuyên, một wiki về một chương trình truyền hình từ thập niên 90…

Tất nhiên, những thứ tồi tệ vẫn tồn tại trên web. Chúng ta từng có Encyclopedia Dramatica và Rotten.com, nhưng bạn thực sự phải nỗ lực tìm đến đó nếu muốn. Không ai lại đi gợi ý những hình ảnh trẻ em đã khuất hay tuyên truyền cực hữu ngay sau một công thức làm bánh kếp hay một video về mèo cả.

Điều tốt là internet có chủ đích này vẫn còn tồn tại. Nó chỉ hơi bị vùi lấp bên dưới lớp web doanh nghiệp, nhưng không quá khó để tìm thấy. Suy cho cùng, bạn đang ở trên blog này, nên có lẽ bạn đã hiểu rõ về nó rồi.

Sự khác biệt chính giữa thời đó và bây giờ chính là bạn. Khi muốn quay lại việc đọc blog, các nguồn cấp RSS và hoàn thành bài hướng dẫn đó thay vì doomscrolling các video ngắn, bạn phải làm quen với một internet chậm hơn. Nơi mà nội dung không phải là vô tận và không được cập nhật sau mỗi cú nhấp chuột.

Nhưng giống như mọi thói quen khác, điều duy nhất bạn cần làm là kiên trì với nó. Và nếu bạn dành đủ sự chú ý cho nó, một điều gì đó sẽ "kết nối" trong não bộ của bạn.