Người dân Venezuela dùng AI tự cứu trợ sau thảm họa động đất

Sau khi hai trận động đất liên tiếp tấn công miền bắc Venezuela vào tháng trước, hàng ngàn người đã đổ xô lên mạng xã hội, khẩn thiết kêu gọi giúp đỡ tìm kiếm bạn bè và người thân. Chính phủ lâm thời đã phản ứng chậm chạp, nhưng sự trợ giúp lại đến nhanh chóng từ một nguồn không ngờ tới: các nhà phát triển và lập trình viên.

"Ai mà biết được khi nào chính phủ mới phản hồi?" Jorge Bastidas, một lập trình viên người Venezuela 31 tuổi đang sống tại Buenos Aires, chia sẻ với Rest of World. "Chúng tôi quyết định phải hành động."

Bastidas cùng nhóm sáu người của mình đã tạo ra Desaparecidos Terremoto Venezuela, một trang web để người dân báo cáo, nhận diện và đoàn tụ với gia đình, bạn bè bị mất tích. Sử dụng Claude Opus 4.8 và phần mềm nhận diện khuôn mặt do công ty Lab-Co của Mexico tài trợ, Bastidas đã thiết kế trang web để tải nhanh mà không yêu cầu người dùng phải đăng ký hay tải xuống ứng dụng. Anh cho biết trang web đã nhận được hơn 30.000 báo cáo về người mất tích chỉ trong hai ngày đầu tiên.

Nếu không có AI, "tôi sẽ mất khoảng 24 giờ làm việc không nghỉ để xây dựng thứ mà tôi chỉ mất ba giờ để hoàn thành," Bastidas nói.

Các trận động đất đã khiến hơn 3.800 người thiệt mạng, phá hủy nhiều nhà cửa và bệnh viện. Cơ sở hạ tầng viễn thông, bao gồm cáp quang biển và các tháp mạng di động, bị hư hại nghiêm trọng. Tình trạng mất điện càng làm tăng thêm khó khăn trong việc truy cập internet.

Trong bối cảnh gần như thiếu vắng sự hỗ trợ từ nhà nước, người dân Venezuela và cộng đồng hải ngoại như Bastidas đã đứng ra đảm nhận vai trò này. Chỉ vài giờ sau các trận động đất, các nhà phát triển tình nguyện ở Miami, San Francisco, Chile, Argentina và những nơi khác đã sử dụng AI để nhanh chóng xây dựng các trang web nhằm báo cáo người mất tích, điều phối các chiến dịch quyên góp, đánh giá thiệt hại cấu trúc của các tòa nhà, lập bản đồ năng lực bệnh viện, xác định vị trí các nơi trú ẩn và giúp thú cưng đoàn tụ với chủ.

AI "không bao giờ được phép thay thế trách nhiệm pháp lý hoặc các cơ chế giải trình của nhà nước." — Nicole Sánchez, nhà nghiên cứu tại Fundación InternetBolivia.org.

Lập trình viên người Venezuela Samuel Mariña tại California đã tạo ra Ayuda en Camino (tạm dịch: "Sự trợ giúp đang đến"), một trang web dành cho các tổ chức cứu trợ, tình nguyện viên, trung tâm quyên góp và những người đang gặp khó khăn. Anh xây dựng nó trong bốn giờ bằng Replit. Mariña chia sẻ với Rest of World rằng do kết nối hạn chế ở các khu vực bị ảnh hưởng, một trợ lý WhatsApp có thể kiểm tra các khoản quyên góp và yêu cầu mà không cần phải truy cập vào trang web.

Internet lúc đó "đang chìm trong những thông tin rời rạc. Rất khó để biết người dân đang có gì và họ đang cần gì," anh nói. "Chúng tôi muốn tập trung hóa thông tin và đảm bảo rằng sự trợ giúp không bị lãng phí và đến được nơi cần thiết."

Jorge Luis Chacón, CEO của công ty kỹ thuật AI Henkki, đã phát triển Somos Acompañamiento cùng với tổ chức tôn giáo Ministerio de Acompañamiento International chỉ vài giờ sau trận động đất. Ngoài các báo cáo về người mất tích, trang web còn có danh sách những người sống sót và người bị thương trong các bệnh viện. Chacón nói với Rest of World rằng trang web đã có hơn 84.000 lượt đăng ký. Anh cho biết thêm, cùng với nhóm nhân quyền Laboratorio Migrante, anh cũng đang phát triển một hệ thống AI để giám sát nạn buôn người.

Việc thiếu hụt các nguồn lực chính thức đồng nghĩa với việc các nhà báo cũng đang sử dụng AI để thu thập dữ liệu. Mạng lưới các nữ nhà báo Venezuela đã tạo ra một công cụ tìm kiếm với trình xây dựng công cụ AI Lovable, giúp tổng hợp dữ liệu từ các trung tâm y tế, bệnh viện và nơi trú ẩn. Valeria Pedicini, một thành viên của mạng lưới, chia sẻ với Rest of World rằng các nhà báo ở Venezuela và nước ngoài sẽ xác minh tất cả dữ liệu. Cô cho biết các bước xác minh bổ sung này là "cần thiết" do thiếu thông tin chính thức.

Marianne Diaz Hernández, một chuyên gia an ninh kỹ thuật số và là người sáng lập tổ chức phi lợi nhuận Acceso Libre tại Santiago, Chile, đã xây dựng terremotove.com khi chứng kiến mạng xã hội tràn ngập những lời kêu gọi giúp đỡ tuyệt vọng từ những người sống sót. Cô chia sẻ với Rest of World rằng cô chỉ mất một giờ để tạo ra bản đồ ứng phó khẩn cấp nhằm xác định các tòa nhà bị sập, tìm kiếm người mất tích và đăng tải mọi thông tin liên quan đến trận động đất bằng Claude Code và Kobo Toolbox. Cô cho biết vào thời điểm cô ra mắt trang web, đã có ít nhất ba trang web tương tự như vậy.

"Mọi việc mà nhà nước nên làm thì xã hội dân sự đang thực hiện," Hernández nói. "Mọi người lẽ ra có thể dành nỗ lực của mình vào việc khác, nhưng những gì chúng tôi làm là lấp đầy vai trò của nhà nước bằng bất cứ cách nào có thể, với những gì chúng tôi có."

AI không phải là sự thay thế cho con người

Trong các cuộc khủng hoảng nhân đạo như đang diễn ra ở Venezuela, các công cụ AI có thể giúp phân tích lượng lớn dữ liệu để tạo điều kiện đoàn tụ gia đình, xác định các nguồn lực gần nhất cho người dân và tối ưu hóa việc phân phối viện trợ, Nicole Sánchez, nhà nghiên cứu tại tổ chức quyền kỹ thuật số Fundación InternetBolivia.org, chia sẻ với Rest of World.

"AI có thể bổ trợ cho các chức năng này và làm cho chúng hiệu quả hơn," cô nói. "Nhưng nó không bao giờ được phép thay thế trách nhiệm pháp lý hoặc các cơ chế giải trình của nhà nước."

Người dân cho biết chính quyền Venezuela đã phản ứng chậm chạp và không giải quyết thỏa đáng cuộc khủng hoảng — một lời chỉ trích mà quyền Tổng thống Delcy Rodríguez đã bác bỏ.

Khi AI ngày càng được sử dụng nhiều để hỗ trợ những người bị ảnh hưởng bởi xung đột, thiên tai và các cuộc khủng hoảng nhân đạo khác, các chuyên gia cảnh báo rằng các hệ thống này cần có sự giám sát của con người để đảm bảo quyền riêng tư dữ liệu và giảm thiểu các lỗi có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng cho người dùng.

Tại Venezuela, mặc dù tốc độ là yếu tố cốt yếu, các nhà phát triển phải đảm bảo rằng dữ liệu được thu thập và lưu trữ một cách có trách nhiệm, với các biện pháp bảo vệ đầy đủ mà theo Sánchez là "cần phải mạnh mẽ hơn" so với bình thường.

"Có vẻ như đây là điều chúng ta có thể nghĩ đến sau, một thứ không phải là ưu tiên ngay lúc này vì chúng ta đang ở giữa một cuộc khủng hoảng nhân đạo," cô nói. "Nhưng đó là một vấn đề thực sự" vì dữ liệu nhạy cảm, bao gồm cả dữ liệu sinh trắc học.

Con người mới là yếu tố làm cho những công cụ này trở nên giá trị. — Jorge Bastidas, lập trình viên.

Bastidas cho biết trang web Desaparecidos Terremoto được giữ "đơn giản" để mọi người dễ dàng truy cập và tải thông tin lên, và nó đã từng bị tấn công mạng. Sau đó, họ đã bổ sung các biện pháp bảo mật cao hơn.

Ba tuần trôi qua, viện trợ quốc tế đang đến được với Venezuela, nhưng các trang web và ứng dụng do dân sự dẫn dắt vẫn là nguồn thông tin chính. Chuyên gia tư vấn an ninh mạng Jorge Sánchez-Primera chia sẻ với Rest of World rằng mặc dù chúng đã đẩy nhanh và dân chủ hóa khả năng tiếp cận các dữ liệu quan trọng, nhưng chúng không thể thay thế viện trợ của chính phủ.

"Hiện tại, thông tin đang bị phân tán, không chính xác hoặc bị trùng lặp, đó là chưa kể đến các rủi ro về quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu," ông nói. "Nhà nước nên là đơn vị tập trung hóa các nỗ lực và bảo vệ quyền riêng tư của người dân."

Trong khi đó, một số nhà phát triển đã chuyển hướng chú ý sang các cuộc khủng hoảng tiềm tàng trong tương lai. Arturo Nieve, người đã xây dựng một sổ đăng ký người mất tích có tên Civis, đang điều chỉnh nó để giải quyết vấn đề mà anh tin là lớn hơn: sự thiếu hụt các hệ thống cảnh báo sớm về lũ lụt và sạt lở đất. Nieve chia sẻ với Rest of World rằng anh sử dụng dữ liệu vệ tinh nguồn mở và dự báo lượng mưa để gửi cảnh báo qua tin nhắn văn bản và WhatsApp đến các cộng đồng nông thôn dễ bị tổn thương.

Nhóm Desaparecidos Terremoto dự định sẽ tiếp tục làm việc trong khoảng ba tháng nữa và giữ cho trang web có thể truy cập được đối với công chúng trong trường hợp xảy ra thảm họa trong tương lai, Bastidas cho biết.

Bất chấp những hoàn cảnh bi thương, "việc chứng kiến năng lực hành động của người dân" là một kết quả tích cực, anh nói.

"Trong chưa đầy một ngày, hàng trăm sáng kiến khác nhau trên khắp thế giới đã được kích hoạt bằng AI," Bastidas nói. Nhưng "AI là một công cụ, nó không phải là sự thay thế cho con người.... Con người mới là yếu tố làm cho những công cụ này trở nên giá trị."