Giới chuyên gia quốc tế phản bác tầm nhìn 'AI cho mọi người' của Mark Zuckerberg

Vào ngày 10 tháng 8, Mark Zuckerberg đã công bố một bức thư có tiêu đề “Tương lai cho mọi người” (The Future for Everyone), một bản tuyên ngôn trình bày tầm nhìn của ông về cách siêu trí tuệ có thể cải thiện cuộc sống con người, mở rộng năng lực nhân loại và phân phối rộng rãi hơn các lợi ích của trí tuệ nhân tạo. Zuckerberg ủng hộ việc phân phối quyền truy cập AI rộng rãi hơn giữa các quốc gia và công ty như là “con đường dẫn đến một tương lai AI tích cực”, đồng thời chia sẻ những cách mà Meta đang nỗ lực để hiện thực hóa điều đó.

Rest of World đã trao đổi với sáu chuyên gia quan sát AI từ khắp nơi trên thế giới về suy nghĩ của họ đối với bức thư này, và liệu AI có thực sự trở thành công cụ cân bằng vĩ đại như Zuckerberg hình dung hay không.

Một số người đặt câu hỏi ai là người quyết định ý nghĩa của cụm từ “mọi người”. Những người khác nhấn mạnh rằng quyền truy cập không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với quyền lực.

Các phản hồi của họ đã được biên tập lại để đảm bảo độ dài và sự rõ ràng.

“Những lợi ích kinh tế bị thổi phồng quá mức”

Chinasa T. Okolo, nhà sáng lập kiêm giám đốc khoa học của vườn ươm chính sách Technecultura, và là trưởng bộ phận chính sách đầu tiên của tổ chức nghiên cứu Black in AI.

Các khoản đầu tư vào cơ sở hạ tầng AI tại các quốc gia châu Phi vẫn chưa mang lại bất kỳ lợi ích hữu hình đáng kể nào. Kenya đang tạm dừng dự án trung tâm dữ liệu địa nhiệt do Microsoft và G42 hậu thuẫn vì những hạn chế về lưới điện, và các nỗ lực sắp tới như các nhà máy AI chạy bằng chip Nvidia của Cassava AI có khả năng làm trầm trọng thêm những lo ngại về sự ổn định lưới điện ở các quốc gia như Nam Phi và Nigeria.

Meta đã thổi phồng quá mức lợi ích kinh tế từ các trung tâm dữ liệu của mình. — Chinasa T. Okolo, nhà sáng lập kiêm giám đốc khoa học của vườn ươm chính sách Technecultura.

Meta đã thổi phồng quá mức lợi ích kinh tế từ các trung tâm dữ liệu của mình, không chỉ trong bản tuyên ngôn này mà còn thông qua các chiến dịch quảng cáo rầm rộ tập trung vào các thị trấn nông thôn nhỏ, nơi vốn từng là địa điểm đặt các nhà máy sản xuất hoặc khai thác mỏ nay đã phần lớn phá sản.

Lợi ích về lao động của các trung tâm dữ liệu chủ yếu tập trung trong giai đoạn xây dựng, và khi đi vào vận hành, chúng chỉ thuê một phần nhỏ nhân viên cố định. Mặc dù có tác động làm tăng nhẹ giá nhà, nhưng lợi ích này không chuyển đổi thành mức lương tại địa phương. Các trung tâm dữ liệu cũng gắn liền với những tác động tiêu cực về sức khỏe và môi trường, vốn có khả năng trở nên thách thức hơn nữa ở các quốc gia châu Phi, nơi có ít sự bảo vệ hơn và chính phủ thiếu khả năng giám sát việc tuân thủ nghiêm ngặt nếu các luật môi trường có tồn tại.

“Loại trừ những người ở bên lề”

Sagar Vishnoi, giám đốc kiêm đồng sáng lập của Future Shift Labs.

Định nghĩa của Zuckerberg về “mọi người” phần lớn loại trừ những người ở bên lề của hệ sinh thái kỹ thuật số: những người nói ngôn ngữ ít tài nguyên và ngôn ngữ bộ lạc, các hộ gia đình dùng chung thiết bị, các cộng đồng có kết nối không ổn định và những nhóm dân cư mà cơ sở hạ tầng kỹ thuật số vẫn còn chênh lệch.

Nếu các công ty thực sự muốn AI giáo dục hàng tỷ người, đầu tư không thể chỉ dừng lại ở các mô hình lớn hơn. Nó phải mở rộng sang việc xây dựng cơ sở hạ tầng ngôn ngữ mở — các tập dữ liệu dựa trên sự đồng ý, số hóa ngôn ngữ do cộng đồng dẫn dắt và quyền truy cập vào năng lực tính toán cho các nhà nghiên cứu và nhà phát triển địa phương.

Niềm tin cuối cùng sẽ phụ thuộc ít hơn vào việc AI có thể thu thập bao nhiêu dữ liệu và phụ thuộc nhiều hơn vào việc liệu các nền tảng có thể chứng minh được khả năng thực thi có trách nhiệm, sự giám sát độc lập và các biện pháp bảo vệ hoạt động hiệu quả trong các bối cảnh pháp lý và xã hội đa dạng hay không — chứ không chỉ trong khuôn khổ thể chế của Thung lũng Silicon.

“Bỏ qua một thực tế cơ bản”

Mark Mulobi, cộng tác viên về sản phẩm và thực tiễn tại Digital Impact.

Là một người Kenya, điều gây ấn tượng nhất với tôi trong tầm nhìn này là tiềm năng của AI trong việc đóng vai trò như một gia sư cá nhân — giúp mọi người học tập, xây dựng kỹ năng và tiếp cận các cơ hội mới. Nhưng lời hứa về “AI cho mọi người” có nguy cơ bỏ qua một thực tế cơ bản: Không phải ai cũng trực tuyến, thành thạo kỹ thuật số hoặc có khả năng tương tác với AI bằng tiếng Anh.

Để hiện thực hóa tiềm năng của AI tại Kenya — và trên khắp châu Phi — cần phải đối mặt với những thực tế “dặm cuối” (last-mile) vốn vẫn định hình ai có thể tham gia: điện lưới đáng tin cậy, internet tốc độ cao, thiết bị giá cả phải chăng và khả năng tiếp cận có ý nghĩa ở các cộng đồng nông thôn và những khu vực chưa được phục vụ đầy đủ. Điều đó cũng đòi hỏi sự đầu tư có chủ đích vào các ngôn ngữ châu Phi và các hệ thống tri thức địa phương. Nếu không có những khoản đầu tư đó, AI có nguy cơ làm gia tăng sự chia rẽ kỹ thuật số hiện có thay vì trở thành công nghệ trao quyền và hòa nhập như tầm nhìn này hướng tới.

“Một công cụ của quyền lực Hoa Kỳ”

Juan Ortiz-Freuler, đồng sáng lập liên minh xã hội dân sự toàn cầu Non-Aligned Technologies Movement.

Meta lớn đến mức gây mâu thuẫn với nhiều nhóm lợi ích khác nhau. Những mâu thuẫn này trở nên gay gắt hơn khi Hoa Kỳ kỳ vọng các tập đoàn công nghệ đa quốc gia tư nhân của mình đóng vai trò then chốt trong việc duy trì quyền bá chủ của Hoa Kỳ, điều thường mâu thuẫn với các động cơ vì lợi nhuận của chính các công ty này.

Meta lớn đến mức gây mâu thuẫn với nhiều nhóm lợi ích khác nhau. — Juan Ortiz-Freuler, đồng sáng lập liên minh xã hội dân sự toàn cầu Non-Aligned Technologies Movement.

Vì vậy, trong khi các phần đầu của tài liệu nhắm vào cộng đồng toàn cầu — và các nhà quản lý ở những nơi như Brazil, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và Nigeria — với thông điệp về sự minh bạch, tính bình đẳng và thiện chí hợp tác rộng rãi, thì các phần sau lại hướng tới các nhà quản lý và những người nắm quyền lực tại Hoa Kỳ, những người kỳ vọng Meta sẽ là một công cụ của quyền lực Hoa Kỳ.

Mặc dù Facebook không phải là một công ty trung tâm dữ liệu, nhưng nó là một công ty trí tuệ. Lợi ích lợi nhuận của nó ở đây không đến từ việc tăng cường năng lực tính toán mà đến từ việc dựa vào con người để giúp tháo gỡ các mối quan hệ giữa con người và sự vật. … Về cơ bản, Facebook đang phân phối lại các nhiệm vụ cho người dùng trên khắp thế giới trong khi huấn luyện một cỗ máy trung tâm để hiểu mạng lưới quan hệ phức tạp làm nền tảng cho thế giới biểu tượng mà nó được cung cấp dưới dạng văn bản. Nó sẽ sử dụng điều này để tối ưu hóa các cỗ máy của mình cho nhiều nhiệm vụ khác nhau (quản lý nội dung, nhắm mục tiêu), điều mà họ thừa nhận cũng sẽ phục vụ chính phủ Hoa Kỳ và chương trình nghị sự “Nước Mỹ trên hết” (America First).

Abeba Birhane, nhà sáng lập AI Accountability Lab tại Trinity College Dublin.

Tuyên bố “AI cho mọi người” của Zuckerberg không có gì mới.

Nhiều thập kỷ trước, khi Facebook chiếm lĩnh phần lớn lục địa châu Phi, phương châm của Zuckerberg đại loại là “kết nối những phụ nữ nông thôn và chưa được kết nối trên khắp lục địa”. Giờ đây, với việc nắm quyền kiểm soát hoàn toàn cơ sở hạ tầng kỹ thuật số của lục địa này, Facebook/Meta đã tích lũy dữ liệu của người dân, độc quyền hóa không gian kỹ thuật số và kiểm soát hệ sinh thái thông tin, mà không mang lại lợi ích rõ rệt nào cho chính những phụ nữ nông thôn mà họ từng khoe khoang là sẽ giúp đỡ.

Kể từ đó, Facebook đã khai thác sức lao động giá rẻ hoặc không công của những người làm dữ liệu, vắt kiệt tài nguyên của chúng tôi và gây ra những tổn hại to lớn thông qua thông tin sai lệch, tin giả và thông tin độc hại, trong khi phản ứng của tập đoàn này khi bị chỉ trích lại là trốn tránh trách nhiệm bằng mọi giá và thao túng tâm lý chính những người mà họ tuyên bố sẽ giúp đỡ.

Nhìn ra ngoài châu Phi, không ai nên coi trọng bức thư “mang lại lợi ích cho mọi người” của Meta hay Zuckerberg khi tập đoàn này liên tục dập tắt những lời chỉ trích, trả đũa chính nhân viên của mình vì đã phơi bày những tác hại của công nghệ, che giấu bằng chứng gây hại cho trẻ vị thành niên, tích cực tung ra các sản phẩm có vấn đề (kính thông minh) khi các tổ chức xã hội dân sự đang quá tải và thiếu kinh phí phải tập trung sự chú ý vào nơi khác, và liên tục vi phạm các nghĩa vụ pháp lý của mình nhưng bằng cách nào đó lại tuyên bố rằng họ đặt lợi ích của mọi người — đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương — lên hàng đầu. Thật nực cười.

“Nhiều khía cạnh của niềm tin mà bức thư này bỏ qua”

Priya Vora, CEO của tổ chức phi lợi nhuận toàn cầu Digital Impact Alliance.

Công nghệ phải dựa trên bốn nguyên tắc chỉ đạo: sự tham gia, quyền tự quyết, sự lựa chọn và niềm tin. Bức thư nói về sự tham gia, nhưng sự tham gia có ý nghĩa đòi hỏi mọi người phải có quyền tự quyết và sự lựa chọn — cũng như phải tin tưởng vào các hệ thống mà họ được yêu cầu sử dụng.

Chính phủ có thể thiết lập các quy tắc chung, nhưng các công ty phải giành được niềm tin của mọi người thông qua hành động của mình. Điều đó có nghĩa là thiết kế AI song hành cùng người dùng — đặc biệt là với những người có nhu cầu tiếp cận cao — minh bạch về cách dữ liệu và hệ thống AI được sử dụng, và quan trọng nhất là cung cấp cho mọi người phương thức khiếu nại hiệu quả khi AI xảy ra sai sót.

Có nhiều khía cạnh của niềm tin mà bức thư này bỏ qua. Niềm tin là đa chiều, và những khía cạnh đó cần được xem xét ngay từ đầu và trong suốt quá trình phát triển cũng như triển khai AI nếu chúng ta muốn những công nghệ này thực sự hoạt động hiệu quả cho tất cả mọi người.