Chuyên gia sinh học bác bỏ giả thuyết AI có thể tạo ra siêu virus hủy diệt nhân loại

Cây bút bình luận và nhà kinh tế học Noah Smith vừa đăng một bài viết về các siêu virus do AI thiết kế. Ôi trời. Tôi từng nghĩ Smith là một người có những quan điểm sâu sắc, nhưng khi đọc cách ông ấy nhìn nhận một chủ đề nằm trong chuyên môn của chính tôi, tôi bắt đầu nghi ngờ về điều đó. Nhưng không sao cả. Tôi chắc rằng ngày mai tôi vẫn sẽ đọc những bài bình luận của ông ấy về lạm phát và gật gù đồng ý. Hội chứng quên Gell-Mann (Gell-Mann amnesia) quả là có thật.

Bài viết mở đầu bằng một câu chuyện hư cấu về một thiếu niên bất mãn vào năm 2029, người đã yêu cầu AI thiết kế một vài loại virus gây chết người, sau đó cậu ta phát tán chúng và kết quả là 90% dân số nhân loại bị tiêu diệt.

Ngay sau câu chuyện này, Smith viết: “Tôi vẫn chưa nghe thấy bất kỳ lập luận nào đủ sức thuyết phục về lý do tại sao kịch bản này lại là viển vông.” Lời khuyên chân thành: Khi bạn thấy mình viết một khẳng định như vậy về một chủ đề mà bạn không phải là chuyên gia, chỉ có hai khả năng xảy ra: 1. Bạn đang không nói chuyện với đúng người. 2. Bạn đang nói chuyện với đúng người nhưng lại không lắng nghe những gì họ nói. Nhân tiện: Bài viết này bị khóa sau tường phí (paywall). Tôi không thể đọc quá vài đoạn giới thiệu đầu tiên. Tôi cũng không thể đăng bình luận. Tất cả những gì tôi có thể làm là viết trên blog của riêng mình, đưa ra một vài giả định về những gì bài viết có thể đề cập. Có khả năng mọi quan điểm tôi nêu ra ở đây đều đã được giải quyết một cách thỏa đáng và bác bỏ mạnh mẽ trong bài viết của Smith. Nếu đúng như vậy, tôi rất hoan nghênh và sẵn sàng đón nhận sự đính chính.

Tôi là ai? Tại sao bạn nên lắng nghe tôi? Chà, trước hết, không giống như Noah Smith, tôi đã thực sự thiết kế virus và các hệ thống sinh học bằng phương pháp tính toán. Ngoài ra, công việc hàng ngày của tôi là phát triển và đánh giá các hệ thống AI phục vụ thiết kế protein và peptide. Vì vậy, tôi biết đôi chút về các công cụ AI tiên tiến nhất trong sinh học cũng như những thách thức trong việc thiết kế và xây dựng các hệ thống sinh học chức năng. Tôi cũng biết một chút về virus học.

Thiết kế hệ thống sinh học bằng phương pháp tính toán là một việc khó khăn đến mức không thể tưởng tượng nổi. Các chuyên gia đã dành cả đời cho chủ đề này thường xuyên phải "đập đầu vào tường" khi mọi nỗ lực của họ dường như đều vô ích. Các nghiên cứu sinh tiến sĩ vào năm 2026 sử dụng phần mềm AI tiên tiến nhất cũng phải mất hàng tháng hoặc hàng năm trời để cố gắng thiết kế những chất gắn peptide đơn giản nhằm ức chế một loại enzyme hoặc liên kết với một loại protein nào đó, và phần lớn các thiết kế của họ đều thất bại, không biểu hiện được, hoặc gây độc. Nhưng trong thế giới hư cấu của Smith, một thiếu niên bất mãn không có kiến thức chuyên môn về sinh học lại có thể dễ dàng giải quyết một vấn đề phức tạp gấp hàng nghìn lần việc thiết kế một chất gắn peptide. Khoảng cách giữa vị thế của chúng ta ngày nay và nơi chúng ta cần đạt tới để câu chuyện của Smith có chút thực tế là rất lớn. Và ngay cả khi bạn có thể thiết kế được một loại virus hoàn hảo, việc lắp ráp và phân phối nó cũng là một nhiệm vụ không hề đơn giản. Bạn không thể chỉ đặt mua một loại virus hoạt động được từ temu.com. Hãy xem ví dụ bài viết này của Abi Olvera.

Tôi không phủ nhận khả năng rằng vào một thời điểm nào đó, ai đó có thể gây ra tác hại bằng một tác nhân sinh học do AI thiết kế. Nhưng chúng ta cần xem xét quy mô. Một thiếu niên bất mãn cũng có thể chế tạo một quả bom phân bón và cho nổ tung một trung tâm mua sắm đông đúc. Chẳng cần đến AI. Vì vậy, thiệt hại ở quy mô vài trăm đến vài nghìn người chết, mặc dù là thảm họa đối với những cá nhân bị ảnh hưởng, nhưng không phải là mối đe dọa hiện hữu đối với nhân loại. Câu hỏi đặt ra là liệu một cuộc tấn công quy mô lớn hơn có khả thi hay không. Một thứ gì đó có thể giết chết hàng triệu người. Tôi khá tự tin rằng đây không phải là điều chúng ta cần lo lắng, ít nhất là trong vài thập kỷ tới.

Hãy gạt sang một bên tất cả các vấn đề về việc liệu AI có thể thiết kế virus hay không, việc chế tạo chúng khó khăn đến mức nào, và cuối cùng là phân phối chúng đến những nạn nhân không hay biết. Hãy giả định rằng tất cả những vấn đề này đã được giải quyết. Vậy, bạn đã được trang bị AI tạo siêu virus và một phòng thí nghiệm chui chuyên tổng hợp và vũ khí hóa virus cho bạn. Bạn muốn các loại virus đó có những đặc tính gì?

“Chà, tất nhiên rồi,” bạn nói, “Tôi muốn chúng phải gây chết người!” Được thôi, đây cho bạn: virus Ebola, virus hantavirus, virus dại. Tất cả đều cực kỳ gây chết người. Tuy nhiên, chúng ta không thực sự lo lắng về chúng. Ít nhất là chúng ta không coi chúng là những siêu virus có khả năng hủy diệt nền văn minh. Tại sao vậy?

Hantavirus không lây từ người sang người. Đừng hít phải phân chuột nhiễm bệnh thì bạn sẽ không mắc phải. Tương tự, bệnh dại không lây từ người sang người, chủ yếu là vì khi người bệnh bắt đầu có khả năng lây nhiễm, họ đã quá suy kiệt đến mức khó có thể cắn bạn. Ebola thì khác, nó thực sự khá dễ lây lan, nhưng nó đòi hỏi phải tiếp xúc với dịch cơ thể của người nhiễm bệnh và việc tiếp xúc đó rất dễ tránh nếu bạn không phải là người chăm sóc trực tiếp.

“Vậy thì được,” bạn có thể nói, “Tôi muốn chúng lây lan qua đường không khí!” Điều đó cũng tốt thôi, có rất nhiều loại virus lây lan dễ dàng, nhưng thường có sự đánh đổi giữa khả năng lây lan và mức độ gây chết người. Để một loại virus lây lan dễ dàng, bệnh nhân cần phát tán nhiều hạt virus, và điều này đòi hỏi tải lượng virus cao. Nhưng, bệnh nhân cần phải có khả năng đi lại và sinh hoạt bình thường trong khi mang tải lượng virus cao, nếu không họ sẽ không thể phát tán virus. Điều này thường có nghĩa là virus đó không quá nguy hiểm. Một ví dụ về loại virus lây lan cực tốt là virus sởi. Virus có thể lơ lửng trong không khí tới hai giờ. Nếu bạn bước vào một căn phòng mà hai giờ trước đó có người mắc sởi ở đó 15 phút, bạn có thể bị lây bệnh. Nhưng, sởi “chỉ” giết chết khoảng một trong một nghìn người nhiễm bệnh. Nó cực kỳ dễ lây, nhưng không quá gây chết người. Tuy nhiên, nó thực sự rất tệ. Chúng ta sẽ quay lại vấn đề này sau.

“Tôi hiểu rồi,” bạn có thể nói, “Tôi muốn những loại virus có thời gian ủ bệnh dài, trong thời gian đó chúng có thể lây truyền, và sau đó tôi muốn bệnh trở nên tồi tệ và giết chết bệnh nhân.” Được thôi, một thứ như vậy có lẽ xứng đáng với cái tên “siêu virus”. Tôi không chắc cơ chế sinh học sẽ như thế nào. Làm thế nào để bạn tạo ra nó? Các loại virus có thời gian ủ bệnh dài thường không lây nhiễm trong giai đoạn không triệu chứng. Chúng có thể tích hợp vào bộ gen vật chủ và nằm im lìm trong một thời gian, chỉ để tái hoạt động sau đó (ví dụ: virus varicella-zoster, tác nhân gây bệnh thủy đậu và zona). Hoặc chúng từ từ di chuyển qua hệ thần kinh của bạn (ví dụ: virus dại). Loại virus có những đặc tính mà chúng ta đang tìm kiếm là HIV. Thời gian ủ bệnh cực dài. Bệnh nhân có thể lây nhiễm mà không có triệu chứng rõ ràng. Gần như 100% gây tử vong nếu không được điều trị. Nhưng, không dễ lây truyền. Chúng ta thường thấy sự đánh đổi này. Những loại virus ẩn náu trong các khoang cụ thể của cơ thể trong thời gian dài thường sẽ không lây truyền dễ dàng. Tôi không biết bất kỳ loại virus nào có đặc tính tương tự HIV mà lại lây lan như virus đường hô hấp.

Nhìn chung, luôn có sự đánh đổi giữa mức độ gây chết người của virus và khả năng lây lan của nó. Hãy xem xét cúm thông thường (cúm H3N2) và cúm gia cầm (đặc biệt là H5N1). Cúm H3N2 lây truyền dễ dàng từ người sang người vì nó nhắm vào một thụ thể nằm ở đường hô hấp trên. Ngược lại, cúm H5N1 nhắm vào một thụ thể nằm ở phổi dưới. Điều này gây ra bệnh nặng hơn nhưng hạn chế khả năng lây lan. Các nhà dịch tễ học có những lo ngại hợp lý về một đại dịch H5N1 tiềm tàng, nhưng cho đến nay, sự đánh đổi này vẫn tồn tại. Chúng ta chưa thấy một đại dịch H5N1 nào hủy diệt nền văn minh.

Đơn giản là không có lý do chính đáng nào để tin rằng AI sẽ có thể giải quyết một cách kỳ diệu những sự đánh đổi cơ bản này của sinh học, rằng nó có thể thiết kế ra một loại virus có khả năng gây chết người như cúm H5N1 nhưng lại có khả năng lây nhiễm như H3N2. Khoa học cơ bản cần thiết để tạo ra một thứ như vậy vẫn chưa được thực hiện. Khi mọi người tin rằng AI có thể tự mình tìm ra điều này mà không cần thực hiện các thí nghiệm khoa học cơ bản tốn kém và chuyên sâu trước đó, họ đã rời bỏ lĩnh vực khoa học và bước vào thứ chỉ có thể được mô tả là tôn giáo. Họ giữ một niềm tin mạnh mẽ không được hỗ trợ bởi bất kỳ bằng chứng hay chuỗi logic nhân quả nào.

Như tôi vừa nói, một loại virus lây lan âm thầm khắp quần thể rồi đột ngột chuyển trạng thái và giết chết tất cả mọi người là khoa học viễn tưởng. Nó không tồn tại và sẽ không bao giờ tồn tại. Và trong số các loại virus thực sự tồn tại, những loại có vẻ đáng sợ nhất không nhất thiết là những loại gây ra nhiều thiệt hại nhất. Đối với bất kỳ loại virus nào đã hoặc có thể tồn tại, chúng ta phải xem xét cách một đợt bùng phát sẽ ảnh hưởng và tương tác với hành vi của con người như thế nào.

Hãy xem xét phổ các loại virus có thể xảy ra, từ nhẹ đến cực kỳ gây chết người. Ở một đầu, bạn có thứ gì đó giống như cảm lạnh thông thường, lây lan dễ dàng và lây nhiễm cho hàng triệu người mỗi năm. Nó hiếm khi gây bệnh nghiêm trọng nên mọi người hầu như chỉ phớt lờ nó và sống cuộc sống bình thường. Tổng thiệt hại do cảm lạnh thông thường gây ra, xét về tỷ lệ mắc bệnh và tử vong, không quá lớn vì nhiễm trùng hiếm khi gây tử vong. Ở đầu kia của phổ, bạn có thứ gì đó giống như Ebola, với tỷ lệ tử vong lên tới 90%. Ebola là một loại virus đáng sợ. Nó là một kẻ giết người. Tuy nhiên, tổng số người chết vì Ebola cũng không quá cao. Nhiễm Ebola thường là một bản án tử hình, và do đó mọi người coi trọng nó và cố gắng hết sức để tránh lây nhiễm. Ebola sẽ không bao giờ biến thành một đại dịch toàn cầu. Nếu tỷ lệ mắc Ebola tiếp tục tăng, đến một lúc nào đó, mọi người sẽ đơn giản là cách ly, ngừng tương tác với thế giới và chờ đợi nó qua đi. Những loại virus gây ra nhiều thiệt hại nhất không nằm ở hai đầu của phổ gây chết người, chúng sống ở giữa.

Có một vùng "Goldilocks" (vùng tối ưu) về mức độ gây chết người cho một loại virus đại dịch gây ra tỷ lệ tử vong tối đa, và đó là mức độ gây chết người thấp hơn nhiều so với bạn nghĩ. Trên thực tế, tôi nghĩ COVID gần như là lý tưởng về mặt gây ra tỷ lệ mắc bệnh và tử vong toàn cầu. Nó gây ra các ca nhiễm đủ nghiêm trọng khiến hàng triệu người trên thế giới tử vong, nhưng các ca nhiễm của nó cũng thường đủ nhẹ để mọi người có thể phớt lờ virus và giả vờ rằng đó không phải là vấn đề, từ đó góp phần làm virus lây lan thêm. Đáng chú ý, COVID cũng có đặc tính lây truyền không triệu chứng, trong đó một số người lây lan virus mà bản thân họ không cảm thấy đặc biệt ốm yếu hay biểu hiện bất kỳ triệu chứng nào. Nó gần như hoàn hảo như một siêu virus đại dịch.

Vì vậy, nếu bạn lo lắng về các siêu virus do AI thiết kế, hãy nghĩ đến COVID, đừng nghĩ đến Ebola. Và nếu bây giờ bạn bớt lo lắng hơn một chút, có lẽ bạn đã hiểu quan điểm của tôi. Đúng, COVID rất tệ. Nhưng nó không kết thúc nền văn minh. Chúng ta vẫn ở đây. Ít nhất là những người trong chúng ta đã sống sót. Nếu ai đó thực sự thiết kế được một loại virus bằng AI, điều mà tôi vẫn khẳng định là gần như không thể, tôi nghi ngờ họ có thể gây ra nhiều thiệt hại hơn COVID.

Điều thực sự làm tôi khó chịu về những câu chuyện về việc AI sẽ thiết kế virus sát thủ là chúng hoàn toàn là sự gieo rắc nỗi sợ hãi, và quan trọng hơn là chúng làm chệch hướng sự chú ý khỏi những điều thực sự quan trọng. Có những loại virus chết người xung quanh chúng ta, và virus thường xuyên nhảy từ động vật sang người và gây ra các đợt bùng phát nghiêm trọng. Đây là một rủi ro thực tế, đã được ghi nhận. Đây là rủi ro chúng ta nên lo lắng. Đây là rủi ro chúng ta nên chuẩn bị. Nhưng thay vào đó, chúng ta lại lo lắng về những loại virus hư cấu do AI thiết kế trong khi phớt lờ những loại virus thực sự đang hiện hữu ngay trước mắt.

Hãy quay lại với bệnh sởi. Nó rất tệ. Thực sự rất tệ. Nếu ai đó đặt mục tiêu thiết kế một siêu virus và tạo ra thứ gì đó giống như bệnh sởi, chúng ta có lẽ sẽ gọi đó là một thành công. Sởi cực kỳ dễ lây lan. Trung bình, mỗi người nhiễm bệnh lây cho hơn mười người khác. Khoảng 10-20% các ca sởi phải nhập viện, và khoảng một trong một nghìn ca dẫn đến tử vong. Và nếu bạn sống sót sau bệnh sởi, bạn có thể bị mất thị lực vĩnh viễn, mất thính lực, tổn thương não, khuyết tật trí tuệ hoặc hệ thống miễn dịch bị phá hủy. Nếu bạn thực sự không may mắn, 10–20 năm sau khi nhiễm sởi, bạn sẽ phát triển bệnh viêm não xơ cứng bán cấp (subacute sclerosing panencephalitis), một căn bệnh não tiến triển khủng khiếp, từ từ biến não bạn thành cháo và cuối cùng giết chết bạn.

Bây giờ, đây là một rủi ro thực tế liên quan đến bệnh sởi mà đôi khi tôi lo lắng. Điều gì sẽ xảy ra nếu virus sởi trải qua một loạt các đột biến thoát miễn dịch khiến các loại vắc-xin hiện có không còn tác dụng? Nếu điều này xảy ra, hậu quả sẽ rất kinh hoàng. Chúng ta sẽ có một đại dịch sởi ngay lập tức trên toàn thế giới rất lâu trước khi chúng ta có thể phát triển và triển khai một loại vắc-xin mới. Khả năng điều này xảy ra là bao nhiêu? Các ước tính có cơ sở cho thấy khả năng đó là thấp. Nhưng thực tế mà nói, ngay cả khi khả năng đó thấp, nó có lẽ vẫn cao hơn khả năng một thiếu niên bất mãn sẽ thiết kế một siêu virus bằng AI. Vì vậy, đó là điều đáng suy ngẫm.

Tổng quát hơn, tôi cảm thấy xã hội hiện nay không đặc biệt quan tâm đến các loại virus thực sự gây ra sự tàn phá thực sự. Hiện đang có một đợt bùng phát Ebola lớn ở Congo. Không ai quan tâm. Bệnh sởi đang gia tăng ở Mỹ. Không ai quan tâm. HIV đang hoành hành ở khu vực châu Phi cận Sahara. Không ai quan tâm. Và chắc chắn không ai còn quan tâm đến COVID nữa. Vì vậy, hãy tha cho tôi những lo ngại của bạn về các siêu virus hư cấu do AI tạo ra.

Điều bảo vệ chúng ta khỏi các loại virus chết người, bất kể nguồn gốc của chúng là gì, chính là các biện pháp y tế công cộng tốt và nghiên cứu cơ bản. Giám sát liên tục để phát hiện sớm các mầm bệnh mới nổi. Tiêm chủng nhất quán chống lại các mầm bệnh đã biết để kiểm soát chúng. Nghiên cứu phát triển vắc-xin nhanh chóng và các loại thuốc kháng virus mới. Đầu tư vào cải thiện chất lượng không khí trong nhà và lọc không khí. Rửa tay thường xuyên. Nhưng những thứ này thật nhàm chán và không giúp bán được các gói đăng ký Substack. Hãy thực tế đi. Gieo rắc nỗi sợ hãi về siêu virus AI là một chiến lược tốt hơn nhiều để kiếm tiền trực tuyến.

Chúng ta vẫn chưa thể dự đoán được nhiều điều trong sinh học.

Ngày 7 tháng 10 năm 2025.

AI đã trở nên cực kỳ giỏi trong việc lập trình. Claude Sonnet sẽ thực hiện các tác vụ lập trình nhỏ mà không cần hoặc chỉ cần một lần nhắc (zero- or one-shot) mà không mắc lỗi. Và mặc dù tôi không nghĩ AI đã sẵn sàng để thay thế hoàn toàn các kỹ sư phần mềm, hay việc "vibe coding" (lập trình theo cảm hứng) một ứng dụng đầy đủ tính năng là một ý tưởng hay, nhưng đối với các tác vụ đơn giản, AI thực sự xuất sắc. Ví dụ, tôi có thể thực hiện phân tích dữ liệu cơ bản, có lẽ là trực quan hóa…

Không, AlphaFold vẫn chưa giải quyết hoàn toàn vấn đề gấp cuộn protein.

Ngày 12 tháng 7 năm 2025.

AlphaFold đã thu hút trí tưởng tượng của những người ngoài ngành sinh học ở mức độ không thường thấy đối với một công cụ kỹ thuật của sinh học tính toán. Không có "tech bro" (dân công nghệ) nào ở Thung lũng Silicon có ý kiến về HMMER, BLAST, hay FoldX, hoặc tác động tiềm tàng của chúng đối với tương lai nhân loại. Nhưng khi nói đến...

Năm 2029 chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Đó là ba năm kể từ hôm nay. Hãy cho nó là ít nhất năm 2049 để tôi có thể trải nghiệm chút cảm giác hoài nghi.

Ví dụ, vào năm 2012, phòng thí nghiệm của tôi đã đưa tới 182 đột biến cùng lúc vào thực khuẩn thể T7, chứng minh rằng chúng tôi có thể chủ động giảm độc lực của T7 một cách có kiểm soát bằng cách tăng hoặc giảm số lượng đột biến mà chúng tôi thêm vào. Chúng tôi cũng cho thấy rằng chúng tôi đã thành công với mục tiêu thiết kế ban đầu là xây dựng một loại virus khó thích nghi với những thay đổi được đưa vào, một cân nhắc quan trọng khi kỹ thuật virus. Bạn không muốn nó đảo ngược các thay đổi của bạn ngay khi nó bắt đầu nhân bản. (Thí nghiệm của chúng tôi nằm trong bối cảnh thiết kế vắc-xin, nơi bạn muốn đảm bảo một loại virus đã giảm độc lực vẫn duy trì trạng thái đó khi tiêm vào bệnh nhân.)

Và 90% dân số chết, như khẳng định trong câu chuyện của Smith, là hoàn toàn sai lệch. Điều này sẽ không bao giờ xảy ra.

Tôi sẵn sàng thừa nhận rằng thế giới có thể trông khác đi vào năm 2049. Chúng ta hãy chờ xem.

Xin nhắc lại: Chúng không phải như vậy.

Vâng, tôi biết về chủng Andes có một số trường hợp lây truyền từ người sang người đã được ghi nhận.

Và, công bằng mà nói, Smith đã hình dung ra một loại virus như vậy. Một khi bạn đang hoạt động trong lĩnh vực hư cấu thì mọi thứ đều có thể xảy ra.

Tỷ lệ tử vong chính xác của Ebola phụ thuộc vào chủng virus và cả chất lượng chăm sóc y tế dành cho người nhiễm bệnh. Có thể sống sót sau khi nhiễm Ebola với sự chăm sóc đặc biệt hiện đại. Tuy nhiên, nhiễm Ebola là cực kỳ nghiêm trọng và có khả năng cao dẫn đến tử vong.

11