Việt Nam chính thức mở đường bảo hộ sáng chế có sự tham gia của AI

Ngày 31/3/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 100/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định số 65/2023/NĐ-CP về sở hữu công nghiệp, bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp, quyền đối với giống cây trồng và quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ. Nghị định có hiệu lực từ ngày 01/4/2026.

Điểm đáng chú ý là hành lang pháp lý về sở hữu trí tuệ đã bắt đầu thích ứng rõ nét hơn với AI và tốc độ đổi mới công nghệ.

Khi AI tham gia vào quá trình sáng tạo

AI ngày càng được sử dụng rộng rãi để phân tích dữ liệu, đề xuất các giải pháp kỹ thuật, hỗ trợ thiết kế và tối ưu hóa sản phẩm. Điều này đặt ra câu hỏi về quyền sở hữu đối với các kết quả được tạo ra khi có sự tham gia của AI trong quá trình nghiên cứu, sáng tạo.

Nghị định 100/2026/NĐ-CP bổ sung cơ sở để xem xét việc phát sinh, xác lập quyền sở hữu công nghiệp đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và thiết kế bố trí được tạo ra có sử dụng hệ thống AI.

Quy định mới giúp làm rõ hơn quyền đối với các sản phẩm có sự hỗ trợ của AI, nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc xác định đóng góp sáng tạo của con người. Đây là vấn đề có tác động trực tiếp đến các doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và cá nhân đang ứng dụng AI để phát triển công nghệ, sản phẩm mới.

Rút ngắn thời gian đưa sáng chế ra thị trường

Đối với nhiều công nghệ, thời gian bảo hộ có thể quyết định cơ hội thương mại hóa. Nếu quá trình xác lập quyền kéo dài, sản phẩm có nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh trước khi kịp tiếp cận thị trường.

Nghị định 100/2026/NĐ-CP bổ sung cơ chế thẩm định nội dung nhanh đối với đơn đăng ký sáng chế và nhãn hiệu. Qua đó, những hồ sơ đáp ứng đủ điều kiện có thể được xem xét sớm hơn, giúp chủ thể quyền chủ động gọi vốn, chuyển giao công nghệ, phát triển sản phẩm và bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình.

Hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được trưng bày tại Bộ Công Thương. Ảnh minh họa: Trần Việt/TTXVN.

Các quy định về sáng chế mật, kiểm soát an ninh đối với sáng chế trước khi nộp đơn đăng ký ở nước ngoài và đăng ký hợp đồng sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp cũng đã được hoàn thiện.

Cách tiếp cận này nhằm tạo thuận lợi cho các hoạt động sáng tạo, đồng thời vẫn bảo đảm các yêu cầu về quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia.

Biến tài sản trí tuệ thành nguồn lực phát triển

Nghị định 100/2026/NĐ-CP không chỉ quan tâm đến việc cấp văn bằng bảo hộ, mà còn hướng tới bài toán lớn hơn là làm thế nào để sáng chế, nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp được khai thác, chuyển giao và tạo ra giá trị thực tế.

Những quy định mới tạo thêm cơ sở để tài sản trí tuệ được cấp quyền sử dụng, chuyển giao, góp vốn hoặc thương mại hóa. Đây là mắt xích quan trọng để kết nối phòng thí nghiệm với doanh nghiệp và thị trường.

Nghị định cũng sửa đổi các quy định về bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng sáng chế, chấm dứt quyền sử dụng theo quyết định bắt buộc và xử lý các trường hợp một đối tượng đồng thời được bảo hộ bởi nhiều quyền sở hữu trí tuệ.

Số hóa thủ tục sở hữu trí tuệ

Cùng với những thay đổi liên quan đến AI và thương mại hóa, Nghị định đặt trọng tâm vào việc chuyển đổi số các hoạt động sở hữu trí tuệ.

Quy trình tiếp nhận, xử lý hồ sơ, khai thác cơ sở dữ liệu và cung cấp dịch vụ công sẽ được thúc đẩy trên môi trường số. Người dân và doanh nghiệp có thể giảm bớt giấy tờ, thời gian và chi phí khi đăng ký, theo dõi hoặc khai thác thông tin sở hữu công nghiệp.

Dữ liệu số cũng giúp cơ quan quản lý nâng cao hiệu quả thẩm định, hạn chế sự trùng lặp và tăng tính minh bạch trong quá trình xử lý hồ sơ.

Với Nghị định 100/2026/NĐ-CP, trọng tâm của hệ thống sở hữu trí tuệ đang dịch chuyển từ “bảo hộ kết quả sáng tạo” sang “bảo hộ để khai thác”. Khi quyền được xác lập nhanh hơn, dữ liệu được số hóa và tài sản trí tuệ có cơ chế để đi vào thị trường, tri thức mới có thể thực sự chuyển hóa thành công nghệ, sản phẩm và giá trị kinh tế.