AI không thay thế con người, nhưng buộc chúng ta phải tự nâng cấp

Đà Nẵng - Các chuyên gia quốc tế khẳng định AI không làm mất đi việc làm của con người, nhưng đặt ra yêu cầu cấp bách về việc nâng cao kỹ năng và thích ứng với các rủi ro mới.

Thông tin này được đưa ra tại Diễn đàn ASEAN-OSHNET lần thứ 13 (AOC-13), do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội tổ chức, khai mạc ngày 7/7 tại Đà Nẵng, thu hút 120 đại biểu từ 11 quốc gia và các tổ chức quốc tế tham dự.

"Công nghệ không thay thế con người, mà đòi hỏi chúng ta phải nâng cao kỹ năng. Dù áp dụng tự động hóa hay robot tiên tiến để thay thế con người trong các công việc độc hại và nguy hiểm, thế giới vẫn luôn cần đến sự hiện diện của con người", tiến sĩ Yuka Ujita, chuyên gia cao cấp về An toàn vệ sinh lao động (ATVSLĐ) của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), cho biết.

TS Yuka Ujita phát biểu tham luận tại hội nghị. Ảnh: Nguyễn Đông

Trước đó, Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres từng cảnh báo AI và quá trình số hóa không bao giờ được phép vượt quá tầm kiểm soát của con người để biến xã hội thành vật thí nghiệm. Do đó, tiến sĩ Ujita khuyến nghị các quốc gia cần hướng tới quá trình "số hóa lấy con người làm trung tâm" nhằm đảm bảo an toàn và sức khỏe dài hạn cho người lao động.

Đồng quan điểm, ông Silas Sng, Trưởng phòng ATVSLĐ thuộc Bộ Nguồn nhân lực Singapore, cho biết công nghệ mới đang đem lại lợi ích lớn trong công tác huấn luyện. Việc sử dụng thực tế ảo (VR) giúp người lao động tập huấn an toàn hơn, tránh phơi nhiễm với các yếu tố nguy hiểm vật lý.

Bà Ana Ercoreca, Tổng thư ký Hiệp hội Thanh tra Lao động Quốc tế (IALI), bổ sung thông tin rằng AI đang tác động tới hơn 40% việc làm trên toàn cầu. Cơ quan này đang tăng cường ứng dụng dữ liệu lớn (big data) và thuật toán học máy (machine learning) để phân loại rủi ro và dự báo mức độ tuân thủ của doanh nghiệp.

Bên cạnh các lợi ích tối ưu hóa, kỷ nguyên số cũng tạo ra những rủi ro mới. Các chuyên gia cảnh báo rằng các hệ thống giám sát hoặc quản lý bằng thuật toán dễ xâm phạm quyền riêng tư, làm gia tăng áp lực, căng thẳng và suy giảm sức khỏe của người lao động.

Công nhân dệt may trong ca làm việc. Ảnh: Nguyễn Đông

Quá trình số hóa cũng làm bùng nổ nền kinh tế nền tảng (platform work) với môi trường làm việc phi truyền thống, thiếu không gian vật lý. Ngoài ra, các ngành công nghiệp mới nổi như xử lý rác thải điện tử phát sinh nhiều mối nguy cho sức khỏe, ảnh hưởng trực tiếp đến nhóm lao động khu vực phi chính thức vốn chịu nhiều thiệt thòi do thiếu các biện pháp bảo vệ.

Để kiểm soát các mối nguy mới, tiến sĩ Yuka Ujita khuyến nghị các quốc gia áp dụng các tiêu chuẩn lao động quốc tế hiện có như Công ước 155 và 187 của ILO. Theo Công ước 155, người sử dụng lao động có trách nhiệm duy trì nơi làm việc an toàn, bao gồm cả việc quản lý các rủi ro phát sinh từ AI. Các quốc gia cần định kỳ rà soát, bổ sung quy định để kiểm soát các mối nguy do số hóa mang lại.

Trước tình trạng người lao động bị cuốn vào các thiết bị số liên tục ngoài giờ làm, khu vực châu Âu đang thúc đẩy "quyền được ngắt kết nối" (right to disconnect) để bảo vệ thời gian nghỉ ngơi. Tại ASEAN, Singapore và Malaysia là những quốc gia đi đầu trong việc ban hành luật bảo vệ lao động trên nền tảng kỹ thuật số.

Bà Ujita khẳng định không có "giải pháp ma thuật" nào có thể ngăn ngừa tức thời mọi rủi ro của số hóa. Quá trình này đòi hỏi các bên không ngừng học hỏi, tăng cường hợp tác quốc tế và tiếp thu các thực hành tốt để điều chỉnh phù hợp với khung pháp lý của từng quốc gia.

Các đại biểu tham dự hội nghị chụp ảnh chung. Ảnh: Nguyễn Đông

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội Lê Văn Thanh cho biết ASEAN hiện có hơn 350 triệu người lao động. Đi cùng với tăng trưởng nhanh, khu vực đang đối mặt với thách thức lớn khi diện bao phủ bảo hiểm tai nạn lao động đối với khu vực phi chính thức còn hạn chế, cùng với đó là sự xuất hiện của nhiều bệnh nghề nghiệp mới.

"Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số đang mở ra cơ hội chưa từng có để chúng ta dự báo, phòng ngừa và xử lý kịp thời các nguy cơ mất an toàn lao động", Thứ trưởng khẳng định. Dù vậy, chuyển đổi số cần đi đôi với việc giải quyết các vấn đề về đạo đức AI và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Tại Việt Nam, chuyển đổi số là một trong những ưu tiên chiến lược hàng đầu. Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Hiện nay, ngành lao động đang đẩy mạnh xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về ATVSLĐ và Cổng báo cáo tai nạn lao động trực tuyến. Các cơ quan chức năng cũng đang nghiên cứu sửa đổi luật và hoàn thiện Quỹ Bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp theo hướng mở rộng diện bao phủ.

Trong hai ngày 8-9/7, Hội nghị Ban Điều phối ASEAN-OSHNET lần thứ 27 (CBM-27) sẽ diễn ra tại Đà Nẵng, dự kiến thông qua Kế hoạch hành động ASEAN-OSHNET giai đoạn 2026-2030, với trọng tâm hướng vào chuyển đổi số, rủi ro tâm lý xã hội và an toàn lao động trong nền kinh tế nền tảng.

Nguyễn Đông