Khi thiên tài toán học thế giới đầu quân cho OpenAI

Tối 23/7, giải thưởng Fields năm 2026 đã được công bố tại Đại hội Toán học Thế giới (ICM) diễn ra ở Philadelphia, Mỹ, với 4 cái tên được vinh danh là Yu Deng, John Pardon, Jacob Tsimerman và Hong Wang.

Sau buổi lễ, khi được hỏi về dự định tiếp theo, một nhà toán học cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu phương trình đạo hàm riêng, người thứ hai muốn thử sức với trí tuệ nhân tạo, còn người thứ ba hoàn toàn chưa có kế hoạch gì. Đến lượt Tsimerman, ông điềm tĩnh đáp: "Tôi sẽ bắt đầu một vị trí tại OpenAI".

Quyết định này gây sốc, bởi Tsimerman chính là người đã viết một bài báo phân loại các kịch bản AI có thể tiêu diệt nhân loại, áp dụng tư duy logic của một nhà toán học vào viễn cảnh tận thế.

Phần 01

Chân dung thiên tài

Hóa ra, vị giáo sư này lo lắng về những mối nguy hiểm của AI đến mức quyết định chuyển hướng sang nghiên cứu an toàn AI. Dù đang xin nghỉ phép tại Đại học Toronto để trở thành nhà nghiên cứu tại OpenAI, Tsimerman không hề từ bỏ toán học.

Trong vài năm tới, các hệ thống AI sẽ sở hữu năng lực làm toán vượt xa con người. Hệ quả xã hội của việc đó mới là câu hỏi khó nhằn hơn nhiều.

Jacob Tsimerman

Thay vào đó, ông muốn sử dụng ngôn ngữ hình thức và các phương pháp xác minh của toán học để thúc đẩy nghiên cứu AI. Tsimerman muốn đánh giá tiến trình, thấu hiểu các quyết định của hệ thống và đảm bảo tuyệt đối rằng AI sẽ không dẫn đến sự tuyệt chủng của nhân loại.

Hành trình dẫn đến khoảnh khắc này bắt đầu từ rất lâu trước khi ông đoạt giải Fields. Tsimerman, 38 tuổi, sinh ra ở Nga, chuyển đến Israel khi còn nhỏ và lớn lên ở Canada.

Ông từng giành 2 huy chương vàng tại Olympic Toán học Quốc tế (IMO), trước khi đỗ vào Đại học Toronto và tốt nghiệp đại học chỉ trong vỏn vẹn 2 năm.

Sau đó, Tsimerman lấy bằng Tiến sĩ tại đại học danh giá Princeton, giảng dạy tại Harvard và trở lại trường cũ để trở thành vị giáo sư toán học trẻ nhất trong lịch sử trường.

Năm 2026, ông được vinh danh vì những đóng góp trong việc tái định hình lý thuyết o-minimality thành một phương pháp nền tảng của hình học số học và hình học đại số phức.

Tsimerman cũng đóng vai trò quan trọng trong việc chứng minh nhiều giả thuyết trung tâm, bao gồm giả thuyết Griffiths về tính đại số của ảnh các ánh xạ chu kỳ và giả thuyết André-Oort đối với các đa tạp mô-đun Siegel.

Với tư cách là một nhà toán học tiêu biểu của thế kỷ, Tsimerman luôn hoài nghi về AI. Ông biết những hệ thống này sẽ mạnh hơn, "nhưng trong một thời gian rất dài, tôi chưa bao giờ thực sự tin rằng chúng sẽ mạnh đến mức này".

Mọi thứ chỉ thật sự thay đổi hoàn toàn vào năm 2022 khi Tsimerman thử nghiệm ChatGPT. "Nếu nó có thể nói về chocolate và làm thơ, tại sao lại không thể nói về toán học và viết các phương trình?", Tsimerman nói.

Sự giác ngộ đó dẫn vị giáo sư đến một kết luận đáng sợ cùng nỗi lo rằng AI sẽ trở nên quá mạnh mẽ. Mùa hè năm 2025, Tsimerman đã xuất bản một bài báo học thuật phác họa nhiều kịch bản phản địa đàng với tựa đề "Phân loại các tương lai diệt vong liên quan đến Trí tuệ Nhân tạo".

Trong đó, ông vẽ ra viễn cảnh loài người bị "tiêu diệt như những loài sâu bọ bởi những cỗ máy thượng đẳng về trí tuệ và thể chất".

Phần 02

Khi AI xô đổ những bài toán thế kỷ

Ngày 21/5, OpenAI công bố một bước tiến gây chú ý trong lĩnh vực toán học khi cho biết mô hình AI của hãng đã giải được một bài toán hình học nổi tiếng tồn tại suốt gần 80 năm mà nhiều nhà toán học hàng đầu thế giới vẫn chưa tìm ra lời giải hoàn chỉnh.

Cụ thể, mô hình AI của OpenAI đã xử lý được "bài toán khoảng cách đơn vị trên mặt phẳng", vấn đề do nhà toán học huyền thoại người Hungary Paul Erdős đưa ra từ năm 1946, theo The New York Post.

Thoạt nhìn, bài toán có vẻ đơn giản: Trên một mặt phẳng chứa nhiều điểm, có thể tạo ra bao nhiêu cặp điểm cách nhau cùng một khoảng cách?

Trong nhiều thập kỷ, các nhà toán học liên tục tìm cách chứng minh hoặc bác bỏ những giả thuyết liên quan đến bài toán này nhưng chưa đạt kết quả rõ ràng. OpenAI cho biết mô hình của họ không chỉ bác bỏ được một giả thuyết cũ mà còn đề xuất một cách sắp xếp hoàn toàn mới.

Jacob Tsimerman bày tỏ sự bất ngờ với kết quả trên. Ông cho biết bản thân từng thử giải bài toán này nhưng không thành công.

Ông nhận xét rằng cấu trúc lời giải "rất khó hình dung", kể cả với những người đã hiểu vấn đề đang diễn ra như thế nào.

Cú sốc tiếp theo đến khi mô hình Fable của Anthropic tìm ra một phản ví dụ cho phỏng đoán Jacobian, một bài toán hóc búa đã làm nản lòng giới toán học suốt 87 năm.

Điều thú vị là phát hiện này được công bố bởi một nhân viên Anthropic có bằng Tiến sĩ toán học. Tình cờ thay, giáo sư hướng dẫn của người này chính là Jacob Tsimerman.

Bất chấp những bước đột phá này, Tsimerman vẫn thích tiếp cận các ý tưởng theo cách thức của con người. "Tôi thấy thú vị khi theo đuổi nghiên cứu toán học theo cách cổ điển là tự mình nghiên cứu bên bảng đen. Có rất nhiều điều thú vị khi nghiên cứu trí tuệ nhân tạo và toán học, nhưng tôi vẫn chưa học được cách tận hưởng nó", Tsimerman nói khi được WSJ phỏng vấn.

Tuy nhiên, phấn viết giờ đây không phải là công cụ duy nhất của Tsimerman. Năng suất của vị giáo sư đã tăng vọt vì ông sẵn sàng "thuê ngoài" những phần việc tẻ nhạt cho AI.

Tsimerman hiện không còn phải đọc hàng thế kỷ tài liệu học thuật chỉ để tìm một phương trình cụ thể. Thay vào đó, ông yêu cầu một mô hình giúp tổng quát hóa một lập luận của mình. Kết quả, mô hình AI đã phát hiện ra một lỗi sai logic tinh vi.

"Nếu một cộng sự hoặc sinh viên của tôi làm được điều đó thì tôi sẽ rất ấn tượng. Và đây là điều mà mới năm ngoái AI còn chưa thể làm được", giáo sư toán học trẻ nhất Đại học Toronto nói.

Với việc lứa nghiên cứu sinh Tiến sĩ cuối cùng của mình chuẩn bị tốt nghiệp, việc chuyển đến OpenAI là một bước đi tất yếu.

Tsimerman không chắc mình sẽ ở lại đây bao lâu, hay khi nào sẽ trở lại bục giảng. Mục tiêu tối thượng của ông hiện tại là làm sao để AI phục vụ nhu cầu của nhân loại một cách an toàn, qua đó giải phóng con người để làm những gì mình thích.

Những câu hỏi chúng ta phải đối mặt trong thế giới AI