Sherry Turkle: Chatbot AI đang khiến con người 'mất dần' khả năng thấu cảm

Khi tôi bắt đầu viết về các nền văn hóa và tiểu văn hóa trực tuyến cách đây gần 10 năm, một trong những học giả đầu tiên tôi đọc về chủ đề nhân học internet là Giáo sư Sherry Turkle. Những cuốn sách trước đây của bà, bao gồm The Second Self (xuất bản năm 1984) và Life on the Screen (1995), đã trở thành hình mẫu cho phong cách viết và đưa tin của tôi—tiếp cận internet với tư duy của một nhà dân tộc học, ghi chép một cách khách quan về cách con người hành xử và cảm nhận trong một không gian nhất định, ngay cả khi không gian đó là kỹ thuật số.

Thông qua việc trò chuyện trực tiếp với mọi người trong môi trường của chính họ, dù là trong các MUD và không gian trò chuyện ảo thời kỳ đầu hay Second Life và các trò chơi nhập vai quy mô lớn, công trình của bà đã hé lộ những góc nhìn trực diện vô cùng thú vị về những lối sống mà mọi người vẫn coi là mang tính lật đổ, bên lề và đôi khi là lệch lạc. Những người bà phỏng vấn thường nói rằng các thế giới kỹ thuật số mang lại sự hỗ trợ, tình bạn, sự thỏa mãn tình dục, sự tự do và trải nghiệm giới tính mà thế giới "thực" không có. Đây là những chủ đề mà giới học thuật truyền thống khi đó chưa chạm tới: tình dục qua mạng, các mối quan hệ thân mật nảy sinh trong phòng chat, sự hiện diện trong các thế giới trực tuyến mà người tham gia cảm thấy chân thực như thế giới mà cơ thể vật lý của họ đang ngồi sau bàn phím.

Điều khiến tôi ấn tượng về những cuốn sách đó—và sau này là Alone Together, Reclaiming Conversation, và The Empathy Diaries—thường là việc nhu cầu kết nối và sự tổn thương của con người là căn bản đến mức nào, bất chấp công nghệ được sử dụng để đáp ứng những nhu cầu đó là gì.

Quay trở lại hiện tại. Có điều gì đó đã thay đổi. "Năm 1984, tôi gọi máy tính là cái tôi thứ hai," Turkle viết trong cuốn sách mới nhất của bà, Artificial Intimacy: Who We Become When We Talk to Machines. "Máy tính đã khơi mào cho một cuộc bùng nổ các cuộc thảo luận về điều gì tạo nên bản chất con người và làm thế nào các ý tưởng tính toán mới có thể soi sáng tư duy của chúng ta về tâm trí. Với bản sao kỹ thuật số (digital twin), phép ẩn dụ này đã bị đảo ngược. Chính tác nhân (AI) mới là kẻ nắm quyền và tưởng tượng ra một phiên bản của bạn. Giờ đây, bạn mới là cái tôi thứ hai. Vì vậy, khi bạn được cho thời gian để 'quay lại cuộc sống của mình', thì cuộc sống đó đã bị thu hẹp lại rồi."

Giáo sư Turkle là một nhà tâm lý học lâm sàng được cấp phép, giám đốc sáng lập của Sáng kiến về Công nghệ và Bản thân tại MIT, và là Giáo sư Abby Rockefeller Mauzé về Nghiên cứu Xã hội về Khoa học và Công nghệ tại MIT. Cuốn Artificial Intimacy: Who We Become When We Talk to Machines sẽ ra mắt vào ngày 29 tháng 9.

Công nghệ ngày nay khác biệt hoàn toàn so với những năm 80, nhưng như Giáo sư Turkle khám phá trong cuộc trò chuyện của chúng tôi cho podcast 404 Media, nhu cầu về sự đồng cảm, sự tổn thương và cảm giác được thấu hiểu vẫn là trọng tâm của trải nghiệm con người. Với sự phụ thuộc ngày càng tăng vào các chatbot "bạn đồng hành" như ChatGPT và Replika, chúng ta có nguy cơ hiểu nhầm việc lập trình máy móc là sự quan tâm, và gán ghép sai các phẩm chất con người như sự đồng cảm và trí tuệ cảm xúc cho những robot vô tri, không có khả năng cảm nhận. Kết quả là, bà lập luận, một bộ phận dân số đang đánh mất các kỹ năng đồng cảm với tốc độ đáng báo động, đánh đổi những cảm xúc và cuộc trò chuyện khó khăn với con người để lấy sự tiện lợi và phản hồi tức thì.

"Khi mọi người tìm đến chatbot, họ không phải lo sợ sự mệt mỏi của việc cho và nhận chân chính. Và họ không sợ bị phán xét hay bị bỏ rơi. Nhưng khi chúng ta nói chuyện với chatbot, chúng ta mất đi các kỹ năng cần thiết để tương tác với con người, vì vậy chatbot bắt đầu cảm thấy như một lựa chọn tốt hơn. Với một phương án thay thế, sự thất vọng về con người trở nên không cần thiết," Turkle viết.

Điều gì sẽ xảy ra khi mọi người không còn quan tâm đến việc liệu có một con người ở đầu dây bên kia hay không? Chúng tôi đã đi sâu vào vấn đề đó trong podcast.

"Đó là một sản phẩm mà chỉ thị cơ bản là giữ chân sự chú ý của bạn. Và vì vậy, việc chúng ta gắn bó với nó như thể nó là một con người trong khi thực tế không phải vậy là điều rất đáng quan ngại," Giáo sư Turkle nói trong cuộc trò chuyện của chúng tôi. "Nhưng hơn thế nữa, tôi nghĩ rằng việc đặt câu hỏi đâu là cái kết của chuyện này là rất quan trọng." Bà đề cập đến cuộc phỏng vấn mà Mark Zuckerberg đã thực hiện năm ngoái, khi ông nói rằng người Mỹ chỉ có thể có ba người bạn thực sự và dự định để AI lấp đầy nhu cầu về những mối quan hệ khác.

"Với tôi, đó là một cái kết rất đen tối," bà nói. "Và vì vậy, những người nói rằng, 'Có sao đâu? Tôi thấy cũng thích mà.' Chà, hãy thử nghĩ xem chúng ta đang hướng tới đâu. Bởi vì đây không chỉ là một chút giải trí. Đó là một dự án của tập đoàn nhằm lôi kéo chúng ta vào những kiểu quan hệ nhất định để kiếm bộn tiền và giữ chúng ta ngồi trước màn hình cả ngày để nói chuyện với những thực thể nịnh hót, có vẻ yêu thương nhưng không biết chúng ta là ai và cũng chẳng quan tâm đến chúng ta."

Trong cuộc trò chuyện sâu rộng của chúng tôi, chúng tôi thảo luận về cách chúng ta đi đến ngày hôm nay, khái niệm "mất kỹ năng" (deskilling) trong khả năng kết nối và bộc lộ sự tổn thương của con người, liệu có lối thoát nào cho chúng ta khỏi mớ hỗn độn này hay không, và điều gì đã xảy ra khi bà yêu cầu một chatbot đóng vai di sản của chính mình (cảnh báo tiết lộ nội dung: chẳng có gì tốt đẹp cả).

Hãy lắng nghe ngay trên các nền tảng podcast của bạn, hoặc xem trên YouTube.

Về tác giả

Sam Cole viết từ những góc khuất của internet, về tình dục, ngành công nghiệp người lớn, văn hóa trực tuyến và AI. Cô là tác giả của cuốn How Sex Changed the Internet and the Internet Changed Sex.