Đột phá công nghệ: Ứng dụng 'bắt mạch' hiện đại để bảo tồn di sản đá cổ

Theo tin từ IT ngày 13 tháng 8, Đài truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) đưa tin, hoạt động tuyên truyền về thành tựu bảo tồn di tích văn hóa bằng đá do Cục Di sản Văn hóa Quốc gia tổ chức đã chính thức khởi động tại Thừa Đức, Hà Bắc vào hôm nay.

Di sản thế giới Sơn trang Thừa Đức và các ngôi chùa xung quanh là quần thể vườn hoàng gia cổ điển lớn nhất hiện còn tồn tại ở Trung Quốc, với phần lớn các di tích bằng đá được xây dựng từ đá tuff (đá núi lửa) khai thác tại địa phương. Đá tuff được hình thành từ các mảnh vụn phun trào núi lửa, có đặc tính xốp và không chịu được phong hóa. Kết hợp với điều kiện khí hậu mùa hè độ ẩm cao, mùa đông nhiệt độ thấp tại khu vực Thừa Đức, sau hơn 300 năm, các di tích bất động sản này đã xuất hiện phổ biến các bệnh lý như ăn mòn dạng điểm, nứt vỡ, trong đó điển hình nhất là vấn đề nứt tách lớp đặc trưng của đá tuff.

Do các di tích bằng đá tuff rất dễ hư hại, việc bảo tồn tại chỗ trước đây chưa từng có tiền lệ thành công trong và ngoài nước, đây được coi là một bài toán khó mang tính quốc tế. Từ năm 2011, Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa Trung Quốc bắt đầu đảm nhận dự án bảo tồn khoa học công nghệ cho các di tích tại Sơn trang Thừa Đức và các ngôi chùa xung quanh.

Trong 15 năm qua, đội ngũ đã kiên trì mô hình bảo tồn tích hợp "nghiên cứu - thiết kế - thi công - giám sát hiệu quả - đào tạo nhân lực", tự chủ kiểm soát toàn bộ chuỗi quy trình. Mô hình này sau đó được giới chuyên môn gọi là "Kinh nghiệm Thừa Đức".

Dựa vào công nghệ hiện đại, đội ngũ phục chế đã thực hiện quy trình "khám bệnh" cho di tích: Trước hạn chế không được lấy mẫu phá hủy trên thân di tích, đội ngũ đã phối hợp với các trường đại học phát triển nền tảng kiểm tra cơ học vi mô, sử dụng các mẫu nhỏ kích thước milimet hoặc centimet để thu thập thông số cơ học; đồng thời ứng dụng công nghệ sợi quang để giám sát liên tục sự phát triển của các vết nứt tại hiện trường, và phát triển robot có khả năng làm việc trong không gian hẹp, tối để thăm dò toàn diện các vách đá và trần đá.

Tại hiện trường phục chế chùa Phổ Hựu, các nhân viên đang tiến hành phục chế bệ Tu Di. Đối với tình trạng nứt tách lớp phổ biến nhất trên bề mặt đá tuff, các chuyên gia phục chế đã sử dụng các phương tiện hiện đại để nâng cao hiệu quả và độ chính xác sau khi đánh giá sơ bộ. Đội ngũ đã thiết lập một thư viện màu sắc với hơn 3.000 mẫu, chọn lọc ra 120 màu thông dụng. Thông qua việc so sánh bảng màu kết hợp với máy đo độ lệch màu, nhân viên có thể nhanh chóng tìm ra vật liệu phục chế phù hợp nhất với khu vực cần sửa chữa. Đối với các di tích đá bị thiếu hụt hình dạng hoặc hư hỏng hoa văn, đội ngũ còn phát triển hệ thống phục chế bù đắp tinh vi cho di tích đá và đất, giúp đạt được kết quả phục chế khoa học và chính xác.

Kinh nghiệm "tu sửa đá" tại Thừa Đức đã được nhân rộng ra nhiều nơi trên cả nước. Hiện nay, Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa Trung Quốc đã hợp tác xây dựng các cơ sở đổi mới khoa học công nghệ và bảo tồn di tích hoặc triển khai hợp tác chiến lược với Lạc Sơn Đại Phật (Tứ Xuyên), Đại Túc Thạch Khắc (Trùng Khánh), Khúc Phụ (Sơn Đông), Tuấn Huyện (Hà Nam), các hang động đá An Nhạc (Tứ Xuyên) và nhiều địa điểm khác.

Các công nghệ liên quan đã được ứng dụng vào công tác bảo tồn tại các đơn vị bảo vệ di tích trọng điểm quốc gia như các hang động đá ở Tứ Xuyên - Trùng Khánh, các di chỉ Con đường tơ lụa trên biển, hang đá Long Môn. Ngoài ra, đội ngũ còn mở rộng kinh nghiệm bảo tồn khoa học tích lũy được từ di tích đá sang các loại di tích chất liệu khác, ví dụ như các bức tranh tường bằng giấy quý hiếm thời nhà Thanh bên trong tháp xá lợi chùa Vĩnh Hựu tại Sơn trang Thừa Đức.

Bức tranh tường này được thực hiện bằng cách trát lớp vữa lên tường gạch, sau đó dán giấy gai rồi mới vẽ màu, tương đương với việc "dán" một bức tranh cổ khổ lớn lên tường trong tháp. Do ảnh hưởng của chu kỳ đóng băng - tan chảy và khô - ẩm, bức tranh tường đã xuất hiện tình trạng bong tróc, biến dạng và rơi rụng trên diện rộng. Đội ngũ đã áp dụng các kỹ thuật như kiểm tra siêu âm không phá hủy vốn dùng cho di tích đá vào việc đánh giá bệnh lý cho tranh tường giấy và đã đạt được kết quả khả quan.

Ghi chú của IT: "Cơ sở đổi mới khoa học công nghệ và bảo tồn di tích đá" và "Phòng thí nghiệm phục chế di tích Sơn trang Thừa Đức và các ngôi chùa xung quanh" do Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa Trung Quốc và Cục Di sản Văn hóa thành phố Thừa Đức đồng xây dựng, hiện đặt tại Bảo tàng Thừa Đức.