Xây dựng năng lực nội sinh: Chìa khóa khẳng định vị thế quốc gia trong kỷ nguyên AI

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với kinh tế, xã hội và quản trị quốc gia, việc kiến tạo và không ngừng nâng cao năng lực nội sinh cần trở thành lựa chọn chiến lược để xây dựng đất nước phát triển nhanh, bền vững, hùng cường, vì hạnh phúc của Nhân dân.

Từ yêu cầu phát triển đất nước đến lựa chọn chiến lược phát triển quốc gia đặt ra cho các nhà quản lý câu hỏi: Điều gì sẽ quyết định vị thế của Việt Nam vào năm 2045 - thời điểm kỷ niệm 100 năm thành lập nước? Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với kinh tế, xã hội và quản trị quốc gia, câu trả lời không chỉ nằm ở quy mô nền kinh tế, trình độ công nghệ hay nguồn lực hiện có, mà là năng lực nội sinh của đất nước. Kiến tạo và không ngừng nâng cao năng lực nội sinh cần trở thành lựa chọn chiến lược để xây dựng đất nước phát triển nhanh, bền vững, hùng cường, vì hạnh phúc của Nhân dân.

Sức mạnh quốc gia cần được nhìn nhận theo cách tiếp cận mới.

Điều gì sẽ quyết định sức mạnh quốc gia trong thế kỷ XXI? Câu hỏi này đã trở thành vấn đề thực tiễn đối với các quốc gia khi thế giới bước vào kỷ nguyên AI.

Trong nhiều thập kỷ, sức mạnh quốc gia thường được đánh giá thông qua quy mô nền kinh tế, nguồn tài nguyên, tiềm lực tài chính, trình độ khoa học công nghệ, năng lực quốc phòng. Hiện nay, những yếu tố này vẫn giữ vai trò quan trọng. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển những năm gần đây cho thấy, các quốc gia có cùng điều kiện về nguồn lực nhưng kết quả phát triển lại rất khác nhau.

Điều tạo nên sự khác biệt không chỉ là những gì quốc gia đó đang sở hữu, mà là khả năng tổ chức, huy động và không ngừng tạo ra những động lực phát triển mới. Nói cách khác, thế giới đang chứng kiến sự chuyển dịch từ cạnh tranh nguồn lực sang cạnh tranh năng lực.

Đối với Việt Nam, sự chuyển dịch này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Sau hơn 40 năm đổi mới, đất nước đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, quy mô nền kinh tế không ngừng được mở rộng; vị thế và uy tín quốc tế được nâng cao; nhiều nguồn lực mới cho phát triển đã được tạo dựng. Đó là nền tảng rất quan trọng để đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới.

Tuy nhiên, trong bối cảnh AI và các công nghệ mới đang làm thay đổi nhanh chóng, sâu sắc phương thức sản xuất, mô hình kinh doanh và năng lực cạnh tranh của các quốc gia, lợi thế của ngày hôm nay sẽ không tự động trở thành lợi thế của ngày mai. Điều quyết định là khả năng tạo dựng những năng lực phát triển mới, phù hợp với yêu cầu của thời đại.

Có thể khái quát sự chuyển dịch đó qua ba xu hướng có tính nền tảng.

Thứ nhất, từ dựa chủ yếu vào nguồn lực sang dựa ngày càng nhiều vào năng lực. Nếu trước đây, tài nguyên thiên nhiên, vốn đầu tư hay lao động giá rẻ là những lợi thế cạnh tranh quan trọng, thì ngày nay, khả năng học hỏi, đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ và thích ứng nhanh với những thay đổi của thế giới đang trở thành nhân tố quyết định.

Thứ hai, từ khai thác lợi thế sẵn có sang kiến tạo những lợi thế mới. Lợi thế tự nhiên có thể giảm dần theo thời gian, nhưng năng lực của con người, chất lượng thể chế và trình độ khoa học công nghệ có thể được bồi đắp và nâng cao thông qua những chính sách đúng đắn. Đây là những lợi thế có tính bền vững trong kỷ nguyên AI.

Thứ ba, từ mục tiêu tăng trưởng đơn thuần sang phát triển dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực. Tăng trưởng kinh tế rất quan trọng, nhưng tăng trưởng chỉ thực sự bền vững khi được tạo ra từ năng suất, đổi mới sáng tạo và sự phát triển của con người.

Những chuyển dịch này đặt ra yêu cầu mới đối với chiến lược phát triển của mỗi quốc gia. Đó là, cùng với việc huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, cần đặc biệt coi trọng việc kiến tạo năng lực nội sinh. Bởi lẽ, AI có thể tạo ra những công cụ mới, nhưng AI không thể thay thế năng lực học hỏi của con người, chất lượng của thể chế hay khát vọng phát triển của một dân tộc.

Chính vì vậy, điều quyết định không phải là quốc gia tiếp cận AI sớm hay muộn, mà là quốc gia có đủ năng lực để làm chủ, ứng dụng và chuyển hóa AI thành động lực phát triển hay không.

Từ thực tiễn phát triển của thế giới và yêu cầu phát triển của Việt Nam, có thể rút ra quan điểm nền tảng: "Trong thế kỷ XXI, sức mạnh quốc gia được quyết định ngày càng nhiều bởi năng lực nội sinh hơn là các nguồn lực sẵn có. Đây không chỉ là thay đổi trong cách nhìn về sức mạnh quốc gia, quan trọng hơn, đó là thay đổi trong tư duy phát triển."

Đối với Việt Nam, vấn đề đặt ra không chỉ là huy động thêm nguồn lực cho tăng trưởng, mà làm thế nào để kiến tạo và không ngừng nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế, biến năng lực đó thành động lực chủ yếu của tăng trưởng nhanh, bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống thực của Nhân dân. Đây cũng chính là vấn đề trung tâm cần có lời giải trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Kiến tạo năng lực nội sinh - Từ tiềm năng phát triển đến sức mạnh quốc gia.

Sức mạnh quốc gia trong thế kỷ XXI ngày càng được quyết định bởi năng lực nội sinh, vậy điều gì tạo nên năng lực nội sinh của quốc gia?

Trong nhiều năm qua, khi nói đến nội lực, chúng ta thường nhấn mạnh đến quy mô dân số, nguồn tài nguyên, vị trí địa kinh tế, quy mô thị trường hay nguồn vốn đầu tư.

Đó đều là những nguồn lực quan trọng. Tuy vậy, thực tiễn phát triển của thế giới cho thấy nguồn lực chỉ tạo ra tiềm năng, chỉ khi được tổ chức, kết nối và phát huy hiệu quả, nguồn lực mới trở thành năng lực phát triển. Đó cũng là điểm khác biệt giữa những quốc gia phát triển nhanh và những quốc gia có nhiều tiềm năng nhưng chưa tạo được bước đột phá.

Đối với Việt Nam, sau hơn bốn thập kỷ đổi mới, đất nước đã tạo dựng được nhiều nguồn lực quý giá, đó là nền kinh tế có độ mở cao, đội ngũ doanh nghiệp ngày càng lớn mạnh, nguồn nhân lực trẻ, khát vọng phát triển mạnh mẽ và vị thế quốc tế không ngừng được nâng cao. Đây là những tiền đề rất quan trọng cho phát triển kinh tế.

Tuy vậy, trong bối cảnh AI và các công nghệ mới đang làm thay đổi nhanh chóng mô hình tăng trưởng và năng lực cạnh tranh toàn cầu, điều quyết định là khả năng chuyển những tiềm năng đó thành năng lực phát triển thực chất.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là phát huy nội lực, mà cao hơn là kiến tạo năng lực nội sinh. Thực hiện yêu cầu này đòi hỏi phải thay đổi tư duy phát triển.

Năng lực nội sinh là khả năng của một quốc gia tự học hỏi, tự đổi mới, tự thích ứng và tự bứt phá thông qua con người, doanh nghiệp, khoa học công nghệ, thể chế và văn hóa để liên tục tạo ra những động lực phát triển mới.

Năng lực nội sinh không phải là lợi thế sẵn có mà là kết quả của quá trình kiến tạo lâu dài. Không có quốc gia nào tự nhiên trở nên sáng tạo. Không có nền kinh tế nào tự nhiên có năng suất cao. Cũng không có xã hội nào tự nhiên hình thành văn hóa đổi mới. Tất cả đều là kết quả của một quá trình kiên trì xây dựng thể chế, phát triển con người, thúc đẩy khoa học công nghệ, khuyến khích doanh nghiệp đổi mới và tạo lập môi trường khơi dậy khát vọng vươn lên.

Đó là lý do vì sao những quốc gia có rất ít tài nguyên thiên nhiên như Singapore, Phần Lan hay Israel vẫn trở thành những nền kinh tế hàng đầu về năng lực cạnh tranh và đổi mới sáng tạo. Điểm chung của họ không phải là sở hữu nhiều nguồn lực hơn, mà là kiến tạo được năng lực quốc gia mạnh hơn.

Phát huy nội lực chủ yếu nhằm khai thác hiệu quả những nguồn lực hiện có. Tuy vậy, tài nguyên rồi cũng cạn kiệt. Lợi thế lao động giá rẻ sẽ dần mất đi. Nguồn vốn có thể dịch chuyển. Công nghệ có thể được mua hoặc chuyển giao. Trong khi đó, kiến tạo năng lực nội sinh hướng tới việc không ngừng nâng cao chất lượng của các nguồn lực, tạo lập những năng lực mới và hình thành khả năng thích ứng trước những biến động của thời đại.

Đây cũng là tinh thần xuyên suốt trong nhiều chủ trương lớn của Đảng thời gian gần đây, khi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và phát huy mạnh mẽ khu vực kinh tế tư nhân được xác định là những động lực quan trọng của phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Điều đó cho thấy, kiến tạo năng lực nội sinh không phải là nhiệm vụ của riêng một ngành, lĩnh vực, mà cần trở thành tư duy xuyên suốt trong hoạch định và tổ chức thực hiện mọi chính sách phát triển. Trong quá trình đó, thiết nghĩ, có ba yếu tố giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Thứ nhất, con người là trung tâm của năng lực nội sinh. Trong kỷ nguyên AI, nguồn lực quý giá nhất không chỉ là lao động, mà là con người có khả năng học tập suốt đời, biết đổi mới sáng tạo và làm chủ công nghệ để không ngừng nâng cao năng lực của chính mình. Vì thế, đầu tư cho giáo dục, đào tạo, khoa học và kỹ năng số không chỉ là đầu tư cho nguồn nhân lực, mà là đầu tư cho tương lai của đất nước.

Thứ hai, thể chế là động lực của năng lực nội sinh. Thể chế hiện đại không chỉ bảo đảm môi trường ổn định cho phát triển mà phải khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo vệ quyền tài sản, tạo niềm tin để người dân và doanh nghiệp dám đầu tư, dám sáng tạo, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Khi thể chế khơi dậy được khát vọng cống hiến và giải phóng được sức sáng tạo của xã hội, năng lực của từng cá nhân sẽ được kết nối thành sức mạnh của cả quốc gia.

Thứ ba, đổi mới sáng tạo là phương thức để không ngừng nâng cao năng lực nội sinh. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi rất nhanh, lợi thế cạnh tranh không còn đến từ việc làm tốt những gì đã có, mà từ khả năng tạo ra những giá trị mới.

Quốc gia kiến tạo năng lực - Lựa chọn chiến lược của Việt Nam trong kỷ nguyên AI.

Nếu thế kỷ XX là thời kỳ các quốc gia tập trung kiến tạo thị trường, phát triển công nghiệp và mở rộng hội nhập quốc tế, thì bước sang thế kỷ XXI, đặc biệt trong kỷ nguyên AI, yêu cầu đặt ra cao hơn, đó là Nhà nước không chỉ tạo lập môi trường thuận lợi cho phát triển, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo năng lực để con người, doanh nghiệp và toàn xã hội có điều kiện phát huy tối đa tiềm năng sáng tạo, thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của khoa học, công nghệ và cạnh tranh toàn cầu.

Theo cách tiếp cận đó, quan điểm mới về Quốc gia kiến tạo năng lực cần được nghiên cứu, đồng thuận và thực thi: "Quốc gia kiến tạo năng lực là quốc gia mà mọi chủ trương, chính sách và thể chế đều hướng tới mục tiêu phát triển năng lực của con người, nâng cao năng lực của doanh nghiệp, tăng cường năng lực đổi mới sáng tạo của nền kinh tế và củng cố năng lực quản trị quốc gia."

Đây không chỉ là sự thay đổi về cách tiếp cận quản trị, quan trọng hơn, đó là sự thay đổi về triết lý phát triển.