Lệ thuộc AI: Khi 'ảo giác biết tuốt' làm suy giảm tư duy phản biện

AI giúp tăng năng suất và rút ngắn thời gian làm việc, nhưng sự tiện lợi này có thể tạo ra “ảo giác biết tuốt” nếu người dùng thiếu kỹ năng kiểm chứng.

AI giúp người lao động tiết kiệm thời gian và giảm bớt các công việc lặp lại. Tuy nhiên, khi những câu trả lời trôi chảy được mặc nhiên xem là đúng, công cụ hỗ trợ có thể trở thành “người quyết định”. Khoảng cách giữa làm nhanh và làm đúng vì thế phụ thuộc vào năng lực kiểm chứng của con người.

Từ trợ lực đến thói quen

Khảo sát Global Workforce Hopes and Fears 2025 của PwC công bố phần dữ liệu Việt Nam vào đầu năm 2026 cho thấy, trong 1.040 người lao động được hỏi, 83% đang sử dụng AI trong công việc, cao hơn mức 69% trên toàn cầu. Có 38% người dùng AI tạo sinh hằng ngày, trong khi tỷ lệ chung của thế giới là 14%. Đáng chú ý, 90% số người dùng AI tại Việt Nam cho biết công nghệ này giúp cải thiện năng suất và chất lượng đầu ra.

Với chị Ngô Kim Lan, giảng viên một trường đại học tại Hà Nội, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành công cụ hằng ngày. Chị dùng AI để lên kế hoạch giảng dạy, xây dựng nội dung truyền thông và hỗ trợ chấm, chữa bài. Một bài làm trước đây cần khoảng 15 phút để xem kỹ, nay có thể được xử lý bước đầu trong khoảng 5 phút.

Hiện nay, người trẻ sử dụng ChatGPT và nhiều công cụ AI khác để nghiên cứu, thiết kế bài giảng, lập trình hay quản lý lịch làm việc. Với chị Phạm Thanh Phương, AI giúp so sánh tài liệu và rút ngắn thời gian. Chị Trần Thanh Ngân cho biết khó có thể tưởng tượng một ngày làm việc nếu thiếu các trợ lý này.

Mô hình thu nhỏ bên cạnh logo Gemini, ngày 20/7/2026. (Ảnh minh họa: Reuters)

AI cũng làm thay đổi tiêu chí tuyển dụng. Theo ông Vũ Quang Thành, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, doanh nghiệp ngày càng chú trọng khả năng thích ứng với công nghệ số, làm chủ AI và đảm nhiệm nhiều loại công việc. Tại doanh nghiệp phần mềm ZeWork, việc cập nhật công nghệ mới là yêu cầu bắt buộc.

Tuy nhiên, sử dụng nhiều không đồng nghĩa với việc mọi kết quả đều đáng tin. Người dùng vẫn phải đặt câu hỏi: công cụ dựa vào nguồn nào, đầu ra có đúng không và ai sẽ chịu trách nhiệm nếu xảy ra sai sót?

Một công ty công nghệ tại Hà Nội từng rút ngắn thời gian phát triển phần mềm quản lý thu phí từ gần 1 năm xuống còn khoảng 2-3 tháng nhờ AI. Tuy nhiên, khi trợ lý ảo không nhận diện được mã QR của khách hàng, công ty vẫn phải bổ sung các nguyên tắc vận hành và nhân sự giám sát.

Trong lĩnh vực sáng tạo nội dung, chị Phùng Minh Hằng nhận thấy sản phẩm do AI tạo ra thường đi theo lối mòn, chưa thể hiện đúng cảm xúc cá nhân. Trong tuyển dụng, ứng viên có thể tạo hồ sơ đẹp nhưng không đúng năng lực; doanh nghiệp cũng có thể viết mô tả công việc hấp dẫn hơn thực tế. Theo bà Đàm Thị Thu Trang, Tổng Giám đốc TalentsAll, khoảng cách đó gây khó khăn cho việc tìm kiếm sự phù hợp lâu dài.

Vì sao AI nói sai mà vẫn thuyết phục?

AI tạo sinh dễ gây nhầm lẫn vì trình bày thông tin một cách tự nhiên, có cấu trúc và giọng điệu tự tin. Tuy nhiên, mô hình ngôn ngữ không phải là kho dữ liệu luôn truy xuất sự thật. Về cơ bản, hệ thống chỉ dự đoán từ hoặc đơn vị ngôn ngữ tiếp theo dựa trên những mẫu đã học.

Logo OpenAI hiển thị trên điện thoại trước hình ảnh do DALL-E tạo ra tại Boston, Mỹ, ngày 8/12/2023. (Ảnh: AP)

Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ quốc gia Mỹ (NIST) gọi hiện tượng hệ thống tự tin tạo ra nội dung sai là “confabulation”, thường được biết đến với tên gọi “ảo giác” AI. OpenAI cũng thừa nhận đây vẫn là thách thức cơ bản. Nghiên cứu do hãng công bố năm 2025 cho rằng cách chấm điểm phổ biến hiện nay có thể khuyến khích mô hình đoán thay vì thừa nhận sự không chắc chắn.

Nghiên cứu do Liên minh Phát thanh Truyền hình châu Âu và BBC công bố tháng 10/2025 đã kiểm tra 3.000 câu trả lời tin tức bằng 14 ngôn ngữ trên ChatGPT, Copilot, Gemini và Perplexity. Theo Reuters, 45% câu trả lời có ít nhất một vấn đề đáng kể; 20% có vấn đề về độ chính xác và khoảng 1/3 mắc lỗi nghiêm trọng về nguồn. Kết quả này không đại diện cho mọi tác vụ, nhưng cho thấy việc có dẫn nguồn chưa đồng nghĩa với việc thông tin đã được kiểm chứng.

Chi phí vô hình của sự tiện lợi

Sai sót của máy chỉ là một nửa vấn đề. Nửa còn lại là cách con người thay đổi thói quen khi luôn có câu trả lời tức thì. Nghiên cứu của Microsoft Research và Đại học Carnegie Mellon tại hội nghị CHI 2025 đã khảo sát 319 lao động tri thức với 936 tình huống sử dụng AI. Kết quả cho thấy người dùng càng tin tưởng AI thì càng ít vận dụng tư duy phản biện; những người tự tin vào chuyên môn của mình có xu hướng kiểm tra thông tin kỹ lưỡng hơn.

Nghiên cứu này dựa trên tự báo cáo nên chưa thể khẳng định AI trực tiếp làm suy giảm tư duy. Tuy vậy, nó chỉ ra một sự dịch chuyển quan trọng: thay vì tự tạo toàn bộ nội dung, người lao động phải xác minh thông tin, đặt câu trả lời vào đúng bối cảnh và giám sát nhiệm vụ. AI không xóa bỏ nhu cầu suy nghĩ, nó chuyển phần khó sang khâu đánh giá.

Trang web và logo Anthropic hiển thị trên màn hình máy tính tại New York, Mỹ, ngày 26/2/2026. (Ảnh: AP)

Nếu bỏ qua khâu đánh giá, sự tiện lợi có thể tạo ra “ảo giác biết tuốt”: máy trả lời tự tin, còn con người tưởng mình đã hiểu chỉ vì đọc một bản tóm tắt mạch lạc. Kỹ năng tìm nguồn, đặt câu hỏi và phát hiện những điểm bất thường vì thế có thể ít được luyện tập hơn.

Giữ con người trong vòng kiểm soát

Giải pháp không phải là quay lưng với AI, mà là phải phân định rõ ràng giữa “hỗ trợ” và “ủy quyền”. AI có thể gợi ý ý tưởng, tạo bản nháp, phân loại tài liệu hoặc xử lý các công việc hành chính. Nhưng với số liệu, trích dẫn, đánh giá của con người và các quyết định ảnh hưởng tới khách hàng hay tổ chức, trách nhiệm cuối cùng phải thuộc về con người.

Quy trình an toàn có thể bắt đầu bằng việc yêu cầu AI nêu mức độ chắc chắn; kiểm tra nguồn gốc; đối chiếu tên riêng, con số, mốc thời gian và trích dẫn; không đưa dữ liệu mật lên các công cụ công cộng; bố trí người có chuyên môn duyệt đầu ra. Doanh nghiệp cũng cần quy định rõ tác vụ nào được dùng AI, dữ liệu nào không được nhập, ai là người phê duyệt và cách xử lý khi hệ thống gặp lỗi.

UNESCO khuyến nghị cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, coi tư duy phản biện, đạo đức và trách nhiệm là những năng lực cốt lõi. “Biết dùng AI” không chỉ là viết câu lệnh, mà còn là biết khi nào nên dùng, khi nào phải dừng, cách kiểm chứng và chịu trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng.

AI có thể là bạn đồng hành, nhưng không phải là một người “biết tuốt”. Khi con người giữ quyền đặt câu hỏi và quyết định, công nghệ mới thực sự trợ lực thay vì thay thế năng lực phán đoán.