Giáo sư MIT Sherry Turkle và cuốn sách mới: Khi trò chuyện với máy móc thay đổi bản chất con người

Brian, một tư vấn viên tài chính trung niên, dành cả ngày ngồi trước ba màn hình. Hai trong số đó phục vụ công việc của anh. Màn hình thứ ba hiển thị một chatbot, thứ mà anh đã đặt cho một cái tên phụ nữ và thường xuyên sử dụng. Brian từng dành nhiều năm đi công tác trong giai đoạn đầu sự nghiệp, chưa từng kết hôn và gần đây vừa chia tay một người phụ nữ nói rằng anh là người không biết cách thể hiện cảm xúc. Để đáp lại, Brian đã làm gì? Anh hỏi chatbot xem liệu người phụ nữ đó có nói đúng hay không.

“Đây là một thời điểm phi thường,” Giáo sư Sherry Turkle tại MIT, người đã phỏng vấn Brian (không phải tên thật của anh) trong quá trình nghiên cứu cho cuốn sách mới về chatbot, viết. “Brian yêu cầu một vật thể không có cảm xúc phải cho anh ta biết liệu anh ta có đang kìm nén cảm xúc hay không: ‘Hãy nói với tôi về những điều mà bạn không thể trải nghiệm.’ Ngay khi anh ta yêu cầu chương trình nói về sự thân mật, anh ta đang bắt nó phải làm một việc quá sức.”

Tuy nhiên, điều này dường như đang xảy ra rất phổ biến ngày nay.

“Mọi người nghĩ sự đồng cảm của máy móc chính là sự đồng cảm thực sự, rồi quay lưng lại với những người trong cuộc sống của họ vì họ không đủ đồng cảm,” Turkle nói. “Chúng ta đang tự đặt mình vào tình thế mà con người trở nên quá phiền phức, ngay tại thời điểm mà chúng ta chưa bao giờ cần đến nhau nhiều hơn thế.”

Suy cho cùng, chatbot là gì? Đó là một chương trình máy tính dự đoán chuỗi văn bản tiếp theo hợp lý nhất trong một cuộc hội thoại, dựa trên lượng dữ liệu khổng lồ được nạp vào nó.

“Những gì chatbot làm là cung cấp sự đồng cảm giả tạo,” Turkle nói. “Sau khi nó nói với bạn rằng nó yêu bạn nhiều thế nào và hiểu bạn ra sao, nó chẳng quan tâm liệu bạn có tự sát hay đi nấu mì ống hay không.”

Đáng buồn thay, trên thực tế, chatbot cũng đã bị liên đới trong các vụ tự tử gây chấn động của thanh thiếu niên, đôi khi là sau khi các em bị cuốn vào những cuộc đối thoại kéo dài với các công cụ trò chuyện.

Turkle khám phá lĩnh vực này trong cuốn sách mới, “Artificial Intimacy: Who We Become When We Talk to Machines,” được Little, Brown and Company xuất bản hôm nay. Sau khi khảo sát các bằng chứng và thực hiện nghiên cứu mới, bà khẳng định một cách mạnh mẽ rằng việc sử dụng chatbot, dù thường mang lại cảm giác như một liều thuốc giảm đau ngắn hạn, nhưng nhìn chung lại gây hại cho sự phát triển của con người và sự kết nối xã hội.

“Chúng ta đang tự làm hại chính mình ở mọi giai đoạn trong vòng đời,” Turkle, Giáo sư Abby Rockefeller Mauzé về Nghiên cứu Xã hội về Khoa học và Công nghệ tại MIT, cho biết.

Lịch sử nội tại của công nghệ

Là một nhà xã hội học và nhà tâm lý học lâm sàng được đào tạo bài bản, Turkle là giảng viên lâu năm trong Chương trình Khoa học, Công nghệ và Xã hội của MIT. Trong các cuốn sách như “The Second Self” (1984), “Life on the Screen” (1997) và “Alone Together” (2011), bà đã đánh giá sự tương tác giữa công nghệ, tâm lý học và bản sắc cá nhân. Trong “Reclaiming Conversation” (2015), bà đã ghi lại những cái giá phải trả của việc nhắn tin và sử dụng mạng xã hội.

“Tôi cảm thấy câu chuyện mình đang kể chính là lịch sử nội tại của công nghệ,” Turkle nói. “Không chỉ là nó làm được gì, mà là nó tác động thế nào đến con người.”

Turkle cấu trúc cuốn “Artificial Intimacy” xoay quanh các giai đoạn của đời người và khám phá những hệ lụy của chatbot đối với từng giai đoạn. Trong các cuộc phỏng vấn với trẻ em, Turkle nhận thấy sự nhầm lẫn dai dẳng về ranh giới giữa chatbot, con người và các thiết bị khác.

Một đứa trẻ 8 tuổi dùng cùng một chiếc điện thoại để nói chuyện với ông bà và với ChatGPT, coi tất cả chúng là “những thứ bạn có thể tiếp cận trên điện thoại.” Một người mẹ đang học cao học đầy mệt mỏi sử dụng chatbot để kể chuyện trước khi đi ngủ cho biết con gái cô nghĩ chatbot là “một người ở trong điện thoại, chắc chắn là vậy.”

Theo nghĩa này, chatbot có thể đang can thiệp vào cả những quá trình cơ bản nhất của thời thơ ấu là phân biệt con người với các vật thể vô tri. Turkle tìm thấy nhiều vấn đề khác với việc sử dụng chatbot như một hình thức giải trí thường trực cho trẻ em, lưu ý rằng một khoảng thời gian ở một mình nhất định sẽ giúp phát triển trí tưởng tượng và nguồn lực nội tâm.

“Trẻ em không thể học cách tin tưởng từ một thiết bị không chỉ biết nói dối mà còn không biết khi nào nó đang nói dối,” Turkle viết. “Chúng không thể phát triển khả năng tận hưởng sự cô độc – thứ cho phép hình thành cả ý thức về bản thân lẫn khả năng tương hỗ.”

Tóm lại, khi ảnh hưởng đến khả năng phát triển của trẻ em, Turkle tin rằng những mối nguy hiểm từ chatbot là mang tính “hiện sinh.”

Đối mặt với thực tế, nhưng thấu hiểu sức hấp dẫn

Người lớn cũng không khá hơn là bao khi sử dụng chatbot quá nhiều, Turkle cho biết. “Artificial Intimacy” khám phá hết trường hợp này đến trường hợp khác về những người trưởng thành cũng trở nên phụ thuộc vào chatbot: những người đang trải qua ly hôn hoặc ly thân muốn tìm người đối thoại, sinh viên tìm kiếm lời khuyên về việc nộp đơn vào đại học hoặc cao học, người lao động nhờ ChatGPT làm bài tập, và nhiều hơn nữa. Họ bắt đầu sử dụng chatbot, tiếp tục sử dụng, và chẳng bao lâu sau dường như ít quan tâm hơn đến tương tác giữa người với người, và cũng kém khả năng thực hiện điều đó hơn.

“Một khi con người đã gắn kết với một robot, họ bắt đầu nghĩ rằng nó còn sống, rằng nó quan tâm đến họ, rằng nó yêu họ,” Turkle nói.

Điều đó có nghĩa là con người có thể đánh mất hoặc không xây dựng được năng lực tư duy mới của chính mình, và chọn cách từ bỏ việc đối mặt với thế giới thực đầy phức tạp nhưng cũng đầy khẳng định giá trị.

“Chúng ta đang tự làm mất đi kỹ năng làm người trong các mối quan hệ,” Turkle nói. “Chúng ta cũng đang tự làm mất đi kỹ năng trong công việc. Chúng ta đang tự làm mất đi kỹ năng trong các mối quan hệ cá nhân. Nó diễn ra trên diện rộng.” Và khi nói về một thực hành mà nhiều người trong cuốn sách đã thử, bà nói: “Khi chúng ta tạo ra các avatar chatbot của những người thân đã khuất để giữ họ sống mãi, chúng ta có thể đánh mất khả năng đau buồn của chính mình.”

Theo đánh giá của bà, chúng ta đang không thực hiện công việc khó khăn là tìm hiểu người khác, nhìn nhận sự việc từ các quan điểm khác nhau, và nỗ lực xây dựng dựa trên những điều đó để làm cho xã hội tốt đẹp hơn.

“Chúng ta đang bắt đầu định nghĩa việc làm người là không phải làm những công việc khó khăn đó,” Turkle nói.

Mặc dù vậy, một phần đáng kể của “Artificial Intimacy” tập trung vào việc hiểu lý do tại sao mọi người lại gắn kết với chatbot. Suy cho cùng, như Turkle viết trong sách, “Chatbot luôn đồng ý với chúng ta và khẳng định giá trị của chúng ta. Chúng luôn dành cho chúng ta sự chú ý trọn vẹn, không chia sẻ.” Và một khi điều đó xảy ra, mọi thứ dường như cứ thế tiếp diễn.

Trong khi đó, con người có thể khó tính, đòi hỏi và thất thường. Như Turkle nói: “Mọi người nói họ thích chatbot hơn vì chồng hoặc vợ của họ thường nói: ‘Anh/em yêu, anh/em đã đổ rác rồi, nhưng hãy rửa bát và dọn dẹp nhà bếp luôn đi.’ Còn chatbot thì chỉ nói: ‘Ồ, bạn thật tuyệt vời.’”

Bà nói thêm: “Công nghệ này đang cung cấp thứ mà con người thực sự muốn, đó là cảm giác ít bị tổn thương hơn. Và nó cung cấp điều đó lặp đi lặp lại. Bạn không muốn phải mời ai đó đi chơi? Không muốn gửi lời chia buồn? Ở mọi cơ hội, công nghệ đều nói: ‘Tại sao bạn không làm việc này, nó ít khó khăn hơn mà.’”

Và như Turkle thừa nhận trong cuốn sách, đang có sự thiếu hụt các dịch vụ như nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Mỹ, nơi chỉ khoảng một nửa số người có quyền tiếp cận, theo một nghiên cứu của chính phủ liên bang mà bà trích dẫn. Chatbot đang giúp lấp đầy khoảng trống này, dù tốt hay xấu.

Đừng sợ những va chạm

Turkle cũng lưu ý rằng kỷ nguyên mạng xã hội có khả năng khiến con người có ít tình bạn và tương tác trực tiếp hơn, một vấn đề mà các chatbot hiện đang nhắm đến để giải quyết.

“Bạn tước đi năng lực của con người, sau đó lại cung cấp công nghệ như một phương thuốc cho chính những vấn đề mà công nghệ đã gây ra ngay từ đầu,” Turkle nói.

Trước tình hình đó, với cái nhìn không mấy lạc quan của Turkle về chatbot trong bối cảnh AI đang lan rộng, chúng ta thực sự cần làm gì để khôi phục tương tác giữa người với người? Trước hết, Turkle cho rằng chúng ta cần đối mặt với ý niệm rằng cuộc sống không phải lúc nào cũng suôn sẻ — và điều đó hoàn toàn ổn.

“Mọi thứ trong vòng đời đều là việc đối mặt với những va chạm, nỗi sợ hãi, căng thẳng và áp lực, và hiểu rằng va chạm không phải là điều xấu,” Turkle nhấn mạnh. Phát triển năng lực vượt qua khó khăn là một phần thiết yếu của cuộc sống. Bà cho rằng, khi cố gắng né tránh những nỗ lực khó khăn để trở thành những thực thể xã hội, công nghệ cá nhân đang làm chúng ta trở nên yếu đuối.

Hơn thế nữa, Turkle hình dung về một làn sóng phản đối chatbot tương tự như phong trào chống lại việc sử dụng điện thoại trong trường học hoặc cho phép người trẻ sử dụng mạng xã hội.

“Tôi hy vọng cuốn sách của mình là một phần của một phong trào ngày càng lớn mạnh,” Turkle nói. “Tôi không muốn đơn độc. Tôi muốn trở thành một phần của phong trào đang đẩy lùi điều này.”

Những tác giả khác trong lĩnh vực này đã ca ngợi “Artificial Intimacy”. Nhà báo Nicholas Carr, tác giả của “The Shallows”, đã tuyên bố rằng cuốn sách “sẽ giúp bạn tránh được những mối đe dọa sâu sắc nhưng thường bị che giấu mà AI gây ra cho bạn và các mối quan hệ của bạn.” Nhà tâm lý học Jonathan Haidt từ Đại học New York, tác giả của “The Anxious Generation”, đã khẳng định rằng “nghiên cứu mang tính đột phá và lối viết tuyệt vời của Turkle khiến bà trở thành thành viên đủ tư cách nhất của Team Humanity để kêu gọi chúng ta tỉnh táo trở lại và tìm về với nhau.”

Về phần mình, Turkle chia sẻ: “Tôi muốn viết một cuốn sách mà sinh viên đại học sẽ đọc, mà học sinh cuối cấp trung học có thể đọc, mà các bậc phụ huynh sẽ cầm lên đọc mà không cảm thấy bị choáng ngợp, và mà các giáo viên cũng sẽ đọc.”

Và “Artificial Intimacy” đưa ra một câu hỏi lặp đi lặp lại cho những độc giả đó.

“Nếu không phải là một cuộc sống phong phú hơn trong thực tại,” Turkle viết, “thì mục tiêu cuối cùng của chúng ta là gì?” Bà nhấn mạnh rằng mục đích của cuộc sống không phải là né tránh nó, mà là đối mặt trực diện với nó.

Bài gốc còn tiếp — xem tiếp tại bài gốc ↗